Polsko-Niemiecki Instytut Badawczy PNIB (, ) – jednostka naukowo-badawcza prowadzona wspólnie przez Uniwersytet Europejski Viadrina (Europa-Universität Viadrina) we Frankfurcie nad Odrą i Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Swoją siedzibę miał w Collegium Polonicum w Słubicach. Został powołany do życia w dniu 19 października 2012 roku, na podstawie uchwały podpisanej przez prezydenta Uniwersytetu Europejskiego Viadrina Guntera Pleugera i rektora Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza Bronisława Marciniaka. Instytut został zlikwidowany w dniu 31 grudnia 2018 roku.
Historia powstania Wraz z przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej i Strefy Schengen w latach 2004/2007 oraz z uwagi na związaną z tym mobilność naukowców i studentów w całej Europie, Uniwersytet Europejski Viadrina stracił swoją unikalną zaletę jako miejsce polsko-niemieckiego, transgranicznego nauczania i badań naukowych. Nawet z perspektywy niektórych jego ojców założycieli„Mehr Europa für die Viadrina” (Więcej Europy dla Viadriny), Tagesspiegel z 21.08.2012 https://www.tagesspiegel.de/wissen/interview-mehr-europa-fuer-die-viadrina/7018764.html., Uniwersytet Europejski Viadrina w coraz mniejszym stopniu spełniał swoją misję, którą jest „wypełnianie specjalnych zadań w zakresie polityki zagranicznej w stosunkach polsko-niemieckich oraz kulturowo w odniesieniu do Europy”„Außenpolitisch im deutsch-polnischen Verhältnis und kulturell mit Blick auf Europa besondere Aufgaben zu erfüllen” https://www.europa-uni.de/de/ueber_uns/portrait/stiftung/index.html.. Utworzenie Polsko-Niemieckiego Instytutu Badawczego stanowiło, wraz z Centrum Interdyscyplinarnych Studiów o Polsce i z centrum naukowym B/ORDERS IN MOTION Uniwersytetu Europejskiego Viadrina, jeden z trzech filarów zakrojonej na szeroką skalę inicjatywy pod kierownictwem prezydenta Uniwersytetu Guntera Pleugera, dzięki której Uniwersytet Europejski Viadrina miał odzyskać swój profil zgodnie z misją założycielską„Viadrina baut schrittweise Zentrum für Polen-Studien aus” („Viadrina stopniowo rozbudowuje centrum studiów o Polsce”), Lausitzer Rundschau z 3.04.2012 https://www.lr-online.de/nachrichten/brandenburg/viadrina-baut-schrittweise-zentrum-fuer-polen-studien-aus_aid-3256297.. Polsko-Niemiecki Instytut Badawczy został utworzony wspólnie z Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza, z którym Uniwersytet Europejski Viadrina współpracuje od 1991 roku w ramach Collegium Polonicum w Słubicach jako wspólna instytucja dydaktyczno-naukowa. Porozumienie o utworzeniu zostało podpisane w Poznaniu 2 marca 2012 roku, a uchwała o utworzeniu przez Prezydenta Pleugera i Rektora Marciniaka 19 października 2012 roku w Słubicach.
Struktura Instytutu Polsko-Niemiecki Instytut Badawczy był jednostką Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, niezwiązaną z żadnym wydziałem i podległą bezpośrednio Rektorowi, tym samym podlegającą wyłącznie prawu uniwersyteckiemu i innym przepisom na stronie polskiej. Jego ponadnarodowy charakter opierał się na regulaminie Instytutu, który był załącznikiem do uchwały odnośnie do utworzenia Instytutu podpisanej wspólnie przez Uniwersytet Europejski Viadrina i Uniwersytet im. Adama MickiewiczaAmtliche Bekanntmachungen der Europa-Universität Viadrina Frankfurt (Oder), 18. Jahrgang, 28.09.2012, Nr. 3 https://www.europa-uni.de/de/struktur/verwaltung/dezernat_2/amtliche_bekanntmachungen/ab-2012/AmBek-3_2012_28-09-2012.pdf.. Regulamin określał Polsko-Niemiecki Instytut Badawczy jako „wspólną jednostkę naukowo-badawczą Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz Uniwersytetu Europejskiego Viadrina we Frankfurcie nad Odrą. (...). Instytut podlega Rektorowi Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz Prezydentowi Uniwersytetu Europejskiego Viadrina we Frankfurcie nad Odrą.” Decyzje dotyczące działalności badawczej, budżetu, kwestii kadrowych itp. miały zatem być podejmowane wspólnie przez obie strony. Rada Instytutu, w skład której wchodzili pracownicy należący do obu uczelni, nadzorowała stan wykorzystania środków przekazanych przez Uniwersytet im. Adama Mickiewicza i Uniwersytet Europejski Viadrina oraz zawartość merytoryczną działalności badawczej Instytutu. Była to konstrukcja prawna powszechna w instytucjach transgranicznych, takich jak np. Euroregiony czy samo Collegium Polonicum. Umożliwia ona rozmieszczenie personelu, środków finansowych i innych zasobów poza granicami danego kraju. W ten sposób środki finansowe przekazane Polsko-Niemieckiemu Instytutowi Badawczemu przez dwie uczelnie partnerskie mogły być zagospodarowane wspólnie, mimo że zgodnie z prawem musiały być rozliczane przez dwa budżety uniwersyteckie, zgodnie z odpowiednimi przepisami i regulacjami w danym kraju.
Spośród 14 pracowników Instytutu, dwunastu było pracownikami Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, a dwóch – Uniwersytetu Europejskiego Viadrina. Wszyscy zostali zatrudnieni na podstawie wspólnie ogłoszonego konkursu i wspólnej decyzji obu uczelni. W skład Instytutu wchodziło (oprócz Dyrektora Instytutu) pięciu mężczyzn i osiem kobiet. Pięć osób zatrudniono na stanowisku profesora, siedem – adiunkta oraz jedną w charakterze pracownika administracyjnego. Dziesięciu pracowników miało obywatelstwo polskie, jedna osoba – niemieckie, a dwoje – polskie i niemieckie. W pięciu przypadkach byli to pracownicy przeniesieni z innych wydziałów Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, z których trzy osoby pracowały wcześniej w Collegium Polonicum, a dwie w Poznaniu. Pozostałe osiem stanowisk zostało obsadzone przez naukowców zewnętrznych.
Działalność Zadaniem Instytutu było w oparciu o regulamin prowadzenie działalności naukowo-badawczej „zwłaszcza w zakresie integracji europejskiej, regionów przygranicznych oraz problematyki porównawczej w aspekcie międzynarodowym i międzykulturowym”. Nakreślony został zatem profil merytoryczny tożsamy z celowo interdyscyplinarnym profilem Collegium Polonicum, jak to określono w umowie międzyministerialnej stanowiącej podstawę prawną tej jednostkiUmowa między Ministrem Edukacji Narodowej i Sportu Rzeczypospolitej Polskiej a Ministerstwem Nauki, Badań i Kultury Kraju Związkowego Brandenburgii w sprawie Collegium Polonicum w Słubicach, sporządzona w Warszawie dnia 2 października 2002 r. http://web.archive.org/web/20141019072757/http://www.cp.edu.pl/pl/o_nas/Umowa_Vertrag_CP.pdf. Zbieżność ta wynikała z zamierzonego celu dalszego profilowania Collegium Polonicum przez działalność Instytutu. W związku z tym dziedziny naukowe reprezentowane przez pracowników Instytutu obejmowały nauki humanistyczne, w tym językoznawstwo, literaturoznawstwo, kulturoznawstwo i historię, nauki przyrodniczo-geograficzne, w tym gospodarkę przestrzenną i urbanistykę, a także ekologię i hydrobiologię oraz prawo. Uwzględniając specyficzną lokalizację Instytutu bezpośrednio przy moście łączącym na Odrze Słubice z Frankfurtem badania na temat granic i obszarów przygranicznych w szerszym rozumieniu, jak również w kontekście polsko-niemieckim, stanowiły wiodącą tematykę badawcząFilm promocyjny Polsko-Niemieckiego Instytutu Badawczego z 2015 r. https://www. Film PNIB: https://www.youtube.com/watch?v=2HG9EkDZIXE.com/watch?v=2HG9EkDZIXE.. Liczne projekty badawcze Instytutu były realizowane głównie we współpracy z niemieckimi, polskimi i międzynarodowymi jednostkami badawczymi. Projekty zostały zrealizowane z wykorzystaniem grantów pochodzących z organizacji niemieckich, polskich i polsko-niemieckich, w tym w kilku przypadkach z Polsko-Niemieckiej Fundacji na Rzecz Nauki (PNFN), z Narodowego Centrum Nauki (NCN) oraz z Euroregion Pro Europa Viadrina (EFRR). Instytut był partnerem naukowej platformy internetowej Pol-Int. Ważnym obszarem działalności Polsko-Niemieckiego Instytutu Badawczego było upowszechnianie wyników badań prowadzonych w formie konferencji, spotkań, kolokwiów i wykładów organizowanych lub współorganizowanych przez pracowników Instytutu. W 2017 roku Instytut był współorganizatorem IV Kongresu Badań nad Polską (Polenforschung). Ponadto pracownicy Instytutu rozwinęli liczne transgraniczne działania na rzecz regionalnego i lokalnego społeczeństwa obywatelskiego oraz wzmacniania kultury dialogu społecznego, zarówno po stronie polskiej, jak i niemieckiej, w formie imprez popularnonaukowych, seminariów dla klas szkolnych, dokształcania dla seniorów czy wieczorów literackich.
Publikacje Wyniki badań opublikowano m.in. w dziewięciu tomach serii naukowej Collegium Polonicum „Thematicon”, wydawanej przez wydawnictwo Logos Verlag w Berlinie. Interdyscyplinarny tom zbiorowy pt. „Po obu stronach Odry. Europejskie, narodowe i regionalne aspekty sąsiedztwa polsko-niemieckiego”, wydany w 2016 roku jako księga jubileuszowa dla odchodzącego z Instytutu p.o. Dyrektora, Andrzeja J. Szwarca, stanowi przegląd głównych projektów badawczych Polsko-Niemieckiego Instytutu Badawczegohttps://www.logos-verlag.de/tocs/9783832542245toc.pdf.. Monografia pt. „Polski Dziki Zachód. Przymusowe migracje i kulturowe oswajanie Nadodrza 1945-1948” autorstwa Beaty Halickiej została wyróżniona w 2016 roku nagrodą Identitas jako najlepsza książka historyczna roku.
Instytut a projekt utworzenia wspólnego Polsko-Niemieckiego Wydziału thumb|Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Bronisław Komorowski podczas swojego przemówienia na inaugurację roku akademickiego w Collegium Polonicum, 2013; po prawej stronie zdjęcia p.o. Dyrektor Instytutu, Andrzej J. Szwarc W dniu 18 października 2013 roku w Collegium Polonicum odbyła się inauguracja roku akademickiego 2013-14 w obecności Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Bronisława Komorowskiego oraz Prezydenta Republiki Federalnej Niemiec Joachima Gaucka. W swoim przemówieniu Joachim Gauck rozwinął wizję polsko-niemieckiego uniwersytetuPrzemówienie Prezydenta Republiki Federalnej Niemiec z okazji wspólnej inauguracji roku akademickiego na Uniwersytecie Europejskim Viadrina i w Collegium Polonicum w dniu 18 października 2013 r. w Słubicach, na stronie Urzędu Prezydenta Republiki Federalnej Niemiec (w jęz. niem.) http://www.bundespraesident.de/SharedDocs/Downloads/DE/Reden/2013/10/131018-Viadrina-Akademisches-Jahr-Slubice.pdf;jsessionid=753B45C8C3816489D4823429DEEE8612.1_cid378?__blob=publicationFile.. Uniwersytet Europejski Viadrina i Uniwersytet im. Adama Mickiewicza skonkretyzowały tę wizję poprzez projekt utworzenia wspólnego Polsko-Niemieckiego Wydziału, którego trzon stanowiłby stanowić Polsko-Niemiecki Instytut Badawczy„Institut auf Weg zur Fakultät” (Instytut w drodze do Wydziału), Märkische Oderzeitung z 25.03.2014.. Ten międzynarodowy wydział miał stać się pierwszym tego typu na świecie jako ponadnarodowy, oparty na partnerstwie i posiadający własną osobowość prawną. Opracowano koncepcję interdyscyplinarnego Międzynarodowego Wydziału Studiów Europejskich i RegionalnychReferat wiceprezydenta Uniwersytetu Europejskiego Viadrina Janine Nuyken na temat stanu rozwoju wspólnego Polsko-Niemieckiego Wydziału dla radnych miejskich z Frankfurtu nad Odrą i Słubic w dniu 27.01.2017 r., https://www.youtube.com/watch?v=RLI6vhq_rYI., który miałby połączyć kompetencje badawcze Collegium Polonicum i rozszerzyć je o aspekt cyfryzacji„Neue Perspektiven für ein Erfolgsmodell” (Nowe perspektywy dla modelu sukcesu), Märkische Oderzeitung z 14.06.2017.. Wiodąca rola Instytutu jako baza do utworzenia kilku jednostek organizacyjnych przyszłego wspólnego wydziału, w który miało zostać przekształcone Collegium Polonicum, zostało wyraźnie podkreślone podczas uroczystości jubileuszowych i 25-lecia Collegium Polonicum w dniu 13 października 2016 rokuKsięga jubileuszowa „Eksperyment i wiedza. 25 lat Collegium Polonicum”, por. s. 7, 11, 66, 99 http://web.archive.org/web/20200711144719/https://www.cp.edu.pl/pl/o_nas/publikacje/pozostale/eksperyment-i-wiedza/EKSPERYMENT-I-WIEDZA-PL.pdf., i 5-lecia Polsko-Niemieckiego Instytutu Badawczego w dniu 20 października 2017 roku.
Likwidacja