José Enrique „Coneja” Cardona Gutiérrez (ur. 27 lutego 1939 w El Bejuco, zm. 30 stycznia 2013 w San Pedro Suli) – honduraski piłkarz z obywatelstwem hiszpańskim występujący na pozycji prawego skrzydłowego, reprezentant kraju. Jest uznawany za jednego z najwybitniejszych piłkarzy w historii Hondurasu i Ameryki Centralnej.
Karierę rozpoczął w rodzinnym Hondurasie, gdzie w wieku 17 lat w barwach Club Hibueras zdobył mistrzostwo kraju i tytuł króla strzelców ligi. W 1957 roku przeszedł do portugalskiego Lusitano GC, zostając pierwszym w historii honduraskim piłkarzem w klubie z Europy. W 1958 roku trafił do Hiszpanii, gdzie spędził 12 lat. Przez 6 sezonów występował w Elche CF, z którym w 1959 roku po raz pierwszy w dziejach klubu awansował do Primera División, a sam został królem strzelców drugiej ligi hiszpańskiej. Ustanowił wówczas wciąż niepobity rekord pod względem liczby bramek strzelonych przez piłkarza z Hondurasu w jednym sezonie ligi europejskiej (23 gole). Jego bramka w meczu z Barceloną (2:1) dała zespołowi Elche pierwsze zwycięstwo w Primera División. Łącznie zdobył dla Elche 52 gole.
W 1964 roku został piłkarzem Atlético Madryt, w którym również grał przez 6 sezonów. Zdobył z nim dwa tytuły mistrza Hiszpanii (1965/1966, 1969/1970) oraz puchar Hiszpanii (1964/1965). W finale pucharu z Realem Saragossa (1:0) strzelił zwycięskiego gola. Jest jedynym Honduraninem, który zdobył piłkarskie mistrzostwo Hiszpanii. Jako pierwszy Honduranin wystąpił i zdobył bramkę w rozgrywkach Ligi Mistrzów UEFA. Zagrał również w trzech edycjach Pucharu Miast Targowych oraz w jednej Pucharu Zdobywców Pucharów. Jako jedyny w historii piłkarz z Hondurasu dotarł do półfinału rozgrywek europejskich. Jest autorem ostatniego gola na madryckim Estadio Metropolitano oraz pierwszego gola w derbach Madrytu rozgrywanych na Estadio Vicente Calderón. W barwach Atlético strzelił 42 gole. Karierę piłkarską zakończył w honduraskim Real CD España.
W 1961 roku otrzymał hiszpańskie obywatelstwo i został powołany do wstępnej kadry reprezentacji Hiszpanii na mistrzostwa świata w Chile. W 1969 roku w barwach reprezentacji Hondurasu wystąpił w trzech spotkaniach z Salwadorem w eliminacjach do mistrzostw świata w Meksyku. Nastroje społeczne towarzyszące tym meczom były bezpośrednią przyczyną wybuchu wojny futbolowej.
Początki Cardona był synem José de la Cruza Cardony i Petrony Gutiérrez. Jego ojciec był robotnikiem kolejowym, a w podróżach służbowych towarzyszyła mu matka Cardony, dorabiając poprzez sprzedawanie jedzenia na miejscu robót. Cardona urodził się we wsi El Bejuco, gdzie akurat przebywali jego rodzice, a wychowywał się w miejscowości La Lima w departamencie Cortés, kilka kilometrów od San Pedro Suli, na osiedlu Barrio Los Pinos. Dorastał w skromnych warunkach materialnych. Ze względu na nieobecność ojca musiał w młodym wieku przejąć obowiązek opieki nad czwórką swojego rodzeństwa (w tym nad siostrami Emmą, Irmą i Miriam). Był opisywany jako drobny i małomówny chłopiec.
Od najmłodszych lat Cardona grał w piłkę nożną na ulicach La Limy, lokalnym boisku Campo El Tamarindo i okolicznych plantacjach bananów. Według opowieści przytaczanej przez jego matkę, nauczył się chodzić już w wieku sześciu miesięcy i niemal od razu zaczął biegać za piłką. Już jako siedmiolatek znacznie wyróżniał się umiejętnościami na tle równieśników. W dzieciństwie grał głównie boso – gdy zmęczył się kopaniem piłki prawą nogą, zaczynał grać lewą, dzięki czemu w młodym wieku stał się obunożnym zawodnikiem. Jego matka była początkowo przeciwna karierze piłkarskiej syna i wolała, by został on rolnikiem. Za jej namową przez dwa lata studiował agronomię na rolniczej uczelni Universidad Zamorano.
W dzieciństwie do Cardony przylgnął przydomek „Coneja” (hiszp. „Królica”). Istnieje kilka wersji genezy tego pseudonimu. Najczęściej spotykana w honduraskich i hiszpańskich mediach wskazuje na jego styl gry, charakteryzujący się szybkością i nieuchwytnością dla rywali. Skłaniał się do niej sam zawodnik. W jednym z wywiadów wspominał jednak, że przydomek w oryginalnej wersji „Conejo” (hiszp. „Królik”) wymyślił jeden z kolegów podczas wspólnej zabawy w policjantów i złodziei, widząc ruchliwość Cardony. Wobec sprzeciwu Cardony, który wolał być nazywany „Liebre” (hiszp. „Zając”), pozostano przy kompromisowej wersji „Coneja”. Pseudonimu „Coneja” używano wobec piłkarza głównie w Hondurasie, natomiast w Hiszpanii częściej określano go jako „Indio” (hiszp. „Indianin”), ze względu na metyskie pochodzenie.
Kariera klubowa Hibueras i España (1955–1957) Jako nastolatek Cardona dołączył do miejscowego zespołu CD Hibueras de La Lima. Za pośrednictwem tego klubu znalazł swoją pierwszą płatną pracę, w której zarabiał 125 lempiras miesięcznie (ok. 2,5 euro). W sezonie 1955/1956 (rozgrywanym od października 1955 do grudnia 1956) wywalczył z Hibueras mistrzostwo Hondurasu, pokonując w finale Olimpię i został królem strzelców ligi honduraskiej, mając 17 lat. Tytuły te nie są jednak w pełni uznawane, gdyż Liga Nacional de Honduras powstała oficjalnie dopiero w 1964 roku.
W lutym 1957 Cardona przystąpił do kolejnego sezonu w barwach klubu CD España z San Pedro Suli (obecnie Real CD España). Nie dokończył jednak rozgrywek ze względu na transfer do Europy.
Lusitano (1957–1958) „[Cardona] otworzył dla honduraskich piłkarzy drzwi do Europy w czasach, gdy w Europie nie wiedziano nic o Hondurasie. Wyobraźcie sobie miasteczko La Lima, które miało wtedy – nie pamiętam – może 20 000 mieszkańców? Wyobraźcie sobie chłopaka stamtąd, który zagranicą był może raz, w Gwatemali, a nagle trafia do Europy.”— José de la Paz Herrera W lipcu 1957 Cardona razem ze swoim rodakiem Wilfredo Garcíą został zawodnikiem portugalskiego Lusitano GC. Trenerem Lusitano był wówczas Brazylijczyk Otto Bumbel, który wcześniej prowadził reprezentację Hondurasu. Priorytetem klubu było pozyskanie Garcíi (najlepszego wówczas środkowego obrońcy w Hondurasie), a mniej znanego Bumbelowi Cardonę ściągnięto dodatkowo, jako ówczesnego króla strzelców honduraskich rozgrywek. Zawodnik podpisał z klubem z Évory kontrakt in blanco, mający obowiązywać przez dwa lata. W zamian za jego kartę zawodniczą Hibueras otrzymał kwotę 500 dolarów. Cardona i García zostali tym samym pierwszymi w historii honduraskimi piłkarzami w Europie.
Cardona przyleciał do Portugalii w dniu 17 lipca 1957. W Primeira Divisão zadebiutował 8 września 1957 w przegranym 0:1 wyjazdowym spotkaniu 1. kolejki ze Sportingiem Braga, zaś tydzień później w meczu z Belenenses (3:2) obejrzał czerwoną kartkę. Pierwszego gola w lidze portugalskiej strzelił 10 listopada w domowym meczu 10. kolejki z Barreirense (3:1). Później zdobył jeszcze po bramce w 14. kolejce ze Sportingiem Braga (3:2) i 23. kolejce z Barreirense (2:2). Na koniec sezonu 1957/1958 zajął z Lusitano szóste miejsce w lidze.
Elche (1958–1964) Latem 1958 Cardona wraz z Lusitano udał się na przedsezonowe zgrupowanie do Walencji. Jego drużyna rozegrała tam mecz towarzyski z beniaminkiem drugiej ligi hiszpańskiej, Elche CF. Po zakończeniu meczu prezydent Elche, José Esquitino, zapytał trenera Césara, który z zawodników Lusitano zrobił na nim największe wrażenie. Ten wskazał Cardonę. Elche rozpoczęło negocjacje z portugalskim klubem, pozyskując ostatecznie Honduranina za sumę 200 000 peset. Kwota transferu robiła w tamtych czasach wielkie wrażenie – sam prezydent Esquitino nazwał ją „szaloną”. Według innej, rzadziej przytaczanej wersji, Cardonę z Lusitano pozyskał bezpośrednio klub Valencia CF, lecz wobec pełnego limitu obcokrajowców w zespole oddał go do drugoligowego Elche.
Cardona zadebiutował w Segunda División 21 września 1958 w wygranym 4:1 wyjazdowym spotkaniu 2. kolejki z Eldense. Strzelił wówczas dwa gole dla swojej drużyny. Niedługo potem do Elche dołączył jego rodak, Carlos Suazo. Cardona zanotował świetne wejście do nowego klubu; w pierwszych 5 meczach zdobył aż 9 bramek. Swój debiutancki sezon 1958/1959 zakończył z 23 golami na koncie, co dało mu tytuł króla strzelców grupy południowej (król strzelców grupy północnej, Delio Morollón, miał jednego gola mniej). Jest tym samym jedynym w historii piłkarzem z Ameryki Centralnej, który został królem strzelców w Hiszpanii. Żaden Honduranin nie zdobył również więcej bramek w jednym sezonie ligi europejskiej. Cardona otrzymał wówczas nagrodę Trofeo Malavella, przyznawaną corocznie najlepszemu strzelcowi wśród klubów z prowincji Alicante. Równolegle do tytułu 19-letniego Honduranina w drugiej lidze, królem strzelców Primera División został Alfredo Di Stéfano, co Cardona określał jako swój powód do dumy. W omawianym sezonie zanotował dwa hat tricki – w 5. kolejce z Atlético Ceuta (6:0) i 12. kolejce z Jaén (4:4). Strzelił również gola w meczu ostatniej, 30. kolejki z Tenerife (3:0), który przypieczętował pierwszy w historii awans Elche do najwyższej klasy rozgrywkowej.
W Primera División Cardona zadebiutował 13 września 1959 na Estadio Carlos Tartiere w zremisowanym 1:1 meczu wyjazdowym 1. kolejki z Realem Oviedo. Pierwszego gola zdobył już tydzień później, 20 września na Campo de Altabix w meczu z Barceloną (2:1), pokonując bramkarza Antonio Ramalletsa. Jego bramka zapewniła Elche pierwsze zwycięstwo w Primera División w historii klubu. W sezonie 1959/1960 rozegrał 15 meczów (3 gole), lecz w rozgrywkach 1960/1961 z nieznanych przyczyn ani razu nie pojawił się na boisku. Spekuluje się, że mogła mieć na to wpływ zmiana trenera (Césara zastąpił Antonio Barrios).
W tamtym czasie zawodnikowi doradzano przyjęcie obywatelstwa Hiszpanii, by nie wliczał się on do ligowego limitu obcokrajowców (pierwszoligowe kluby hiszpańskie mogły wówczas wystawiać tylko dwóch piłkarzy zza granicy, a drugoligowe – jednego). Cardona ze względu na przywiązanie do Hondurasu odnosił się do tego pomysłu niechętnie, jednak ostatecznie w sierpniu 1961 przyjął hiszpańskie obywatelstwo. 8 października 1961 w spotkaniu z Españolem (6:2) Cardona zdobył gola numer 100 w historii występów Elche w Primera División. + Najlepsi strzelcy w historii Elche CF # Zawodnik Lata Gole 1. Nino 1998–20062016–2021135 2. Juan Romero1960–196792 3. Vavá1964–197378 4. Boria1981–19881991–199362 5. Claudio1984–19891996–200057 6. Jesús de Huerta1989–199554 7. Juan Gómez Voglino1974–197953 8. José Cardona1958–196452 Cardona stworzył w zespole Elche tercet ofensywny z pochodzącymi z Paragwaju Juanem Romero i Cayetano Ré, uznawany za czołowy w lidze hiszpańskiej. W sezonie 1961/1962 trzej Latynosi zdobyli łącznie dla Elche aż 37 ligowych goli, a 44 po uwzględnieniu również krajowego pucharu (Romero – 22, Cardona – 14, Ré – 8). Przez większość sezonu 1962/1963 piłkarzy z Campo de Altabix prowadził Otto Bumbel, a więc trener, który ściągał Cardonę do Europy. 19 maja 1963 Cardona otrzymał drugą, a zarazem ostatnią czerwoną kartkę w karierze, w rewanżu 1/8 finału krajowego pucharu z Barceloną (1:4), wcześniej zdobywając w tym meczu gola.
Ostatnim sezonem Honduranina w Elche był 1963/1964, podczas którego jego drużyna uplasowała się na piątym miejscu w tabeli – jest to najwyższa pozycja w historii klubu. Współtworzył wówczas skuteczny kwintet ofensywnych zawodników, określany przez hiszpańską prasę CLERO od pierwszych liter ich nazwisk (Cardona, Juan Carlos Lezcano, Eulogio, Juan Romero, Antonio Oviedo). Ostatni mecz ligowy dla Elche rozegrał 29 marca 1964 z Sevillą (0:1).
Jako zawodnik Elche Cardona został pierwszym Honduraninem, który strzelił gole wszystkim klubom hiszpańskiej „wielkiej trójki” – Barcelonie (2:1, 20 września 1959, liga), Realowi Madryt (3:4, 5 kwietnia 1962, puchar) i Atlético Madryt (1:1, 6 kwietnia 1963, liga). Jego osiągnięcie powtórzył 22 lata później José Roberto Figueroa, grając w Realu Murcia.