Elektrownia Braniewo – zabytkowa elektrownia wodna na rzece Pasłęka, w województwie warmińsko-mazurskim w miejscowości Braniewo.

Historia elektryfikacji Braniewa lewo|mały|240x240px|Elektrownia w latach 20. XX w. lewo|mały|240x240px|Kąpielisko naprzeciw elektrowni, 1989 lewo|mały|240x240px|Widok z Wieży Bramnej lewo|mały|240x240px|Elektrownia nocą Powiat braniewski (Kreis Braunsberg) już w 1913 roku opracował plany elektryfikacji swoich 4 miast: Braniewa, Ornety, Pieniężna i Fromborka, 92 gmin wiejskich i 17 samodzielnych majątków. Prąd miała dostarczyć nowa elektrownia wodna na Pasłęce, którą w latach 1913–1916 wybudowano w pobliżu wsi Pierzchały. Uruchomiono ją już w 1917 roku, jednak dopiero po zakończeniu I wojny światowej powiat był w stanie rozwinąć budowę naziemnej sieci przesyłowej. Pomimo przegranej wojny i wielu utrudnień wynikających z tego faktu, jeszcze w październiku 1918 zdołało doprowadzić prąd do okolicznych miejscowości, samo miasto Braniewo otrzymało prąd w listopadzie 1919 roku. Jednak już wkrótce okazało się, że prądu nie wystarczy do zelektryfikowania całego powiatu.

Idea wybudowania elektrowni wodnej w środku miasta Braniewa mogła powstać już w roku 1914. W tym to roku miasto przystąpiło do modernizacji technologicznej Wielkiego Młyna Miejskiego, polegającej na zastąpieniu w nim kół wodnych turbinami. Przy tej okazji wybudowany został kanał energetyczny oraz zmordernizowany stopień wodny na rzece Pasłęce – XIX-wieczny jaz przelewowyOśrodek Dokumentacji Zabytków w Warszawie. Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa. Obiekt elektrownia wodna Braniewo. Budynek elektrownia Braniewo archiwum.zabytek.pl.

Elektrownię wodną w Braniewie wybudowano jednak dopiero dekadę później, w latach 1923–1924, gdy wiadomo było, że zapotrzebowanie na energię elektryczną stale będzie wzrastaćSzukaj w archiwach: Braunsberg, Stadtverwaltung 1917–1939, scan 39–40Ośrodek Dokumentacji Zabytków w Warszawie. Karta ewidencyjna Elektrownia wodna – zespół. Elektrownia w Braniewie razem z elektrownią w Pierzchałach weszła w skład Okręgowej Elektrowni w Braniewie (Überlandzentrale des Kreises Braunsberg GmbH) zarządzanej przez inż. Carla Pudora, dyrektora Powiatowego Urzędu Budowlanego (Kreisbauamt) w Braniewie, który doprowadził do szybkiej rozbudowy sieci energetycznej. Do 1925 spółka wybudowała 750 km linii energetycznej i 150 stacji transformatorowych w powiecieDie Bautechnik 3. Jahrgang Berlin, 10. Juli 1925, Heft 30, s. 418. Pod koniec lat 20. ulice w Braniewie wzbogaciły się o słupy i linie energetyczne i telegraficzne, a nadto zostały oświetlone w nocy latarniami elektrycznymi, zastępującymi dotychczasowe gazoweSzukaj w archiwach Braunsberg, Stadtverwaltung, scany 63–72. Wzorowe zarządzanie spółką przez inż. Pudora sprawiło, iż było to przedsiębiorstwo pozbawione długów, posiadające doskonale rozbudowaną infrastrukturę. Majątek Überlandzentrale des Kreises Braunsberg szacowany był na ok. 2,5 mln marek, nadto był to dostawca prądu o najniższych stawkach w całych Niemczech.

Elektrownia wodna w Braniewie funkcjonowała do roku 1945, tj. do przetoczenia się przez miasto frontu Armii Czerwonej. Prawdopodobnie to opuszczający miasto Niemcy doprowadzili, poprzez zdetonowanie materiałów wybuchowych, do zniszczenia pomieszczeń rozdzielni transformatora. Zniszczone zostało również wyposażenie siłowni, dwa generatory prądu oraz częściowo zniszczona turbina hydrozespołu nr 2. Zniszczony był też dach elektrowni i ściany hali maszyn. Ściana elektrowni przy górnym kanale zawaliła się i runęła na zasuwy wlotów do komór turbinowych, doprowadzając do ich uszkodzenia. Natomiast zasuwy zamknięć od dolnego biegu wody, a także filar i przyczółki zniszczyła detonacja podłożonego ładunku wybuchowego. Znajdująca się w pobliskim Wielkim Młynie Miejskim turbina Francisa również została zniszczona.

Braniewo odtąd do ostatniego dnia roku 1945 pozostało już bez prądu. Szczęśliwie elektrownia w pobliskich Pierzchałach nie uległa zniszczeniu w czasie działań wojennych i już jesienią 1945 mogła wznowić pracę, zasilając w energię elektryczną nawet odległy Elbląg i Malbork. Aby prąd popłynął do Braniewa, trzeba było odbudować zniszczoną linię przesyłową. Dokonano tego przy pomocy niemieckiej ludności miasta. 31 grudnia 1945 dotarła ponownie do Braniewa energia elektrycznaStanisław Achremczyk, Alojzy Szorc, Braniewo, Olsztyn 1995, s. 263.

Decyzję o odbudowie zniszczonej elektrowni w Braniewie podjęto dopiero w roku 1953, w tym roku dokonano też inwentaryzacji zniszczonego kompleksu elektrowni. W 1957 przez Politechnikę Gdańską został wykonany projekt naprawy i uruchomienia elektrowni. Prace budowlane i naprawcze zostały rozpoczęte w roku 1962 i trwały dwa lata. W założeniu projektowym przyjęto zasadę maksymalnego wykorzystania istniejącej instalacji turbinowej, gdyż szczęśliwie w dobrym stanie zachowały się dwie wodne turbiny Francisa. Nowy budynek siłowni został posadowiony na przedwojennym obrysie fundamentów i zachowanych komorach turbin. Odbudowując budynek elektrowni, nie starano się o dokładną rekonstrukcję pierwotnej architektury. Brakujące mechanizmy elektrowni wykonały Zakłady Mechaniczne w Radomsku. Wirnik i generator został umieszczony na wspólnym wale, generator połączony został na sztywno z turbiną. Generator prądu zmiennego 400/231 V wyprodukowały zakłady elektromechaniczne M-5 Dolmel we Wrocławiu (typ GAV 19-60 z 1962 roku). Elektrownia została ponownie uruchomiona w sierpniu 1964 rokuElektrownie wodne na Mazurach, Kuryer Polski : organ ludu polskiego na wychodzstwie. R.70, 1959, No. 79, s. 4 .

Elektrownia wodna jest wpisana do wojewódzkiej ewidencji zabytków pod numerem Z-79. Budynek elektrowni utrzymał do czasów współczesnych materiał i konstrukcję z czasów odbudowy elektrowni w latach 1962–1962. Elektrownia jest nadal czynna i wytwarza energię elektryczną przy użyciu oryginalnych zachowanych przedwojennych turbin z 1924 roku i powojennego generatora prądu Dolmel M5.

Do 31 grudnia 2030 roku koncesję (nr WEE/169/4499/W/1/2003/MW) na wytwarzanie energii elektrycznej w elektrowni wodnej „Elektrownia Braniewo” o łącznej mocy zainstalowanej 0,519 MW (1 x 0,375 MW, 1 x 0,144 MW) posiada Energa OZE S.A.Decyzja Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki z dnia 30 czerwca 2020 roku

Dane techniczne elektrowni

Ciekawostki lewo|mały|250x250px|13 listopada 1857 uroczyście został otwarty istniejący do dziś jaz na Pasłęce Początki budowy stopnia wodnego na rzece Pasłęce, z którego korzysta elektrownia, sięgają połowy XIX w. Wówczas to pochodzący właśnie z Braniewa kupiec i przedsiębiorca Ignatz Grunau za ok. 9 tys. talarów wybudował stały jaz na 143 stopy długi i 23½ stopy szeroki o konstrukcji betonowo- kamiennej w postaci progu przelewowego. W piątek 13 listopada 1857 roku przy pięknej pogodzie został poświęcony i uroczyście otwarty w obecności wszystkich budowniczych, przyjaciół i władz miejskich ten funkcjonujący do dziś jaz na Pasłęce. Pierwotnie, nim wybudowano elektrownię wodną, spiętrzał on tylko wodę do na potrzeby miejskiego młyna (Große Amtsmühle)Ignatz Grunau und George Grunau 1795-1890 Ein Beitrag zur Geschichte Elbings im neunzehnten Jahrhundert Von Axel Grunau s. 212.

W roku 2000 przy tym jazie wybudowano 81-metrowej długości przepławkę dla ryb, opisywaną wówczas w prasie jako najdłuższą przepławkę w PolsceBraniewo. Najdłuższa w Polsce przepławka. Górski potok w mieście, Dziennik Bałtycki, 17, 18 lutego 2001 r., s. 4.

Zobacz też

Elektrownia Pierzchały

Przypisy

Linki zewnętrzne

Elektrownie OZE Grupy Energa - Elektrownia Wodna Braniewo (materiał filmowy)

Kategoria:Przedsiębiorstwa w Braniewie Kategoria:Elektrownie w województwie warmińsko-mazurskim Kategoria:Elektrownie wodne w Polsce