Dziwogon popielaty (Dicrurus leucophaeus) – gatunek średniej wielkości wędrownego ptaka z rodziny dziwogonów (Dicruridae). Występuje od wschodniego Afganistanu przez podnóża Himalajów i południowo-wschodni Tybet po Chiny na południe od Mandżurii i Hajnan oraz po Azję Południowo-Wschodnią, w tym część Filipin. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Taksonomia Po raz pierwszy gatunek opisał Louis Pierre Vieillot w 1817. Holotyp, według autora, pochodził ze Sri Lanki, w rzeczywistości jednak z Jawy. Autor nadał nowemu gatunkowi nazwę Dicrurus leucophaeus. Obecnie (2025) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) podtrzymuje tę nazwę. Dziwogon popielaty najbliżej spokrewniony jest z grupą afrykańskich przedstawicieli Dicrurus.
Systematyka w obrębie podgatunków jest skomplikowana. Brak jasnych granic między niektórymi podgatunkami, a populacje większości kontynentalnych podgatunków są wędrowne. Między częścią z nich istnieją formy pośrednie. Dziwogony popielate niektórych podgatunków na tle rodziny wyróżniają się przewagą szarości w upierzeniu, które może być wyjątkowo jasne. Przedstawiciele D. l. leucogenis o niemal białych bokach głowy oraz wyjątkowo ciemne dziwogony długosterne (D. l. longicaudatus; Jerdon, 1862) dawniej bywały uznawane za osobne gatunki. IOC wyróżnia 15 podgatunków, podobnie jak autorzy Howard and Moore Complete Checklist... (2014) i Clements Checklist of Birds of the World (październik 2025), autorzy HBW (2009) wyróżniali ich 14, zaś na liście ptaków świata opracowywanej we współpracy BirdLife International z autorami HBW (10. wersja online: październik 2025) wyróżniono ich 16. Poniżej przedstawiono podgatunki w grupach określonych w Clements Checklist...: grupa longicaudatus: dziwogon długosterny, D. l. longicaudatus Jerdon, 1862 – obejmuje nieuznawany D. l. beavani opisany ze wschodniego Afganistanu D. l. hopwoodi Baker, 1918 D. l. nigrescens Oates, 1889 grupa leucophaeus: D. l. mouhoti (Walden, 1870) D. l. celaenus Oberholser, 1912 – przez autorów HBW nieuznawany ze względu na niedostateczne różnice morfologiczne D. l. bondi Meyer de Schauensee, 1937 dziwogon popielaty, D. l. leucophaeus Vieillot, 1817 – obejmuje nieuznawany przez większość autorów D. l. whiteheadi (syn. D. l. palawanensis) D. l. leucogenis (Walden, 1870) – Stresemann (1930) jako pierwszy uznał go za jeden z podgatunków dziwogona popielatego, nie zaś osobny gatunek D. l. salangensis Reichenow, 1890 dziwogon białolicy, D. l. innexus (Swinhoe, 1870) grupa periopthalmicus: dziwogon wyspowy, D. l. periophthalmicus (Salvadori, 1895) D. l. siberu Chasen & Kloss, 1926 D. l. batakensis (Robinson & Kloss, 1919) D. l. phaedrus (Reichenow, 1904) dziwogon borneański, D. l. stigmatops (Sharpe, 1879)
16. podgatunkiem uznawanym na liście tworzonej przy współpracy autorów HBW z BirdLife International jest D. l. whiteheadi (Dubois, 1901) z Palawanu, pierwotnie opisany w 1890 przez Johna Whiteheada jako Buchanga palawanensis.
Filogeneza Ewolucja i filogeneza dziwogonów była przedmiotem badań Pasquet et al. (2007). Do odtworzenia filogenezy wykorzystano analizę sekwencji dwóch genów wchodzących w skład nDNA oraz dwóch wchodzących w skład mtDNA (ND2 i cytochromu b). Dziwogon popielaty okazał się należeć do kladu, który poza nim i dziwogonem czarnym (D. macrocercus) tworzą gatunki z Afryki i wysp Oceanu Indyjskiego. Wskazuje to na specjację wskutek dyspersji. Prawdopodobnie azjatyccy przodkowie dziwogonów skolonizowali Afrykę około 15 mln lat temu. Ustalono trzy główne momenty, w których następowało różnicowanie się w obrębie Dicruridae. Pierwsze miały miejsce jednocześnie w Azji i Afryce, odpowiednio 11,9 i 13,3 mln lat temu, podczas drugiego – blisko 10,6 mln lat temu – miała miejsce dyspersja z Afryki do Azji. Wówczas powstała populacja, z której oddzieliła się linia rozwojowa dziwogona popielatego. Jego relacje z częścią dziwogonów przedstawia poniższy kladogram:
Badacze nie uwzględnili sekwencji należących do kilku gatunków, w tym dziwogona białobrzuchego (Dicrurus caerulescens) zamieszkującego Indie i Sri Lankę. Ten okazał się gatunkiem siostrzanym wobec dziwogona popielatego według wyników Kennedy’ego et al. (2012) i Markiego et al. (2015). Wyniki pierwszego z tych badań wskazują, że linia rozwojowa D. leucophaeus+D. caerulescens wyodrębniła się blisko 9,7 mln lat temu, a obydwa te gatunki oddzieliły się 7,2 mln lat temu; razem stanowią grupę siostrzaną wobec dziwogona czarnego. Rezultaty drugiego badania pokazują, że obydwa te zdarzenia miały miejsce odpowiednio 11,1 i 7,7 mln lat temu. Nie przeczą relacji siostrzanej dziwogona popielatego i białobrzuchego z czarnym, jednak Kennedy et al. (2012) uwzględnili 8 gatunków, a Marki et al. (2015) – 19 gatunków Dicrurus, stąd D. leucophaeus+D. caerulescens to grupa siostrzana wobec kladu, w którym znajduje się D. macrocercus i 6 innych gatunków.
Morfologia thumb|U najciemniej ubarwionych podgatunków wierzch ciała cechuje się jednolitym połyskiem Długość i masa ciała zależnie od podgatunku wynoszą: 25,5–29 cm (podgatunek nominatywny); 23–26 cm (D. l. leucogenis); 26–28 cm, 32–45 g (dziwogon długosterny); 26–30 cm, 40–55 g (D. l. hopwoodi); jedna samica – 24 cm, 34 g (D. l. salangenis). U osobników podgatunku nominatywnego upierzenie jest w całości popielate, dość ciemne na gardle i spodzie ciała. Mają jedwabiście ciemny pasek czołowy i czarniawą brodę tak jak i przedstawiciele innych podgatunków. Ogon jest długi (122–136 mm) i głęboko wcięty (28–41 mm). Zewnętrzne sterówki nieznacznie poszerzają się na zewnątrz i do góry. Tęczówka czerwona. Dziób mocny, czarny. Nogi czarne. W upierzeniu dymorfizm płciowy nie występuje, samce są za to nieco większe od samic. Osobniki młodociane są od dorosłych bardziej brązowe, ze słabo widocznymi białymi krawędziami piór na brzuchu i pokrywach podogonowych. Ponadto ich skrzydła i ogon są znacząco krótsze, a tęczówka – brązowa.
W 1949 w formie krótkiej monografii ukazała się rewizja dotychczasowej systematyki dziwogonów. Charles Vaurie przyznał w niej rację Klossowi oraz Hartertowi (którzy rewizji dokonywali przed nim) i uznał dziwogony popielate za najtrudniejsze do oznaczenia co do podgatunku. Występuje wśród nich znaczna zmienność w ubarwieniu i w rozmiarach ciała, niekiedy i w obrębie jednego podgatunku. Ogólnie szarość w upierzeniu waha się od głębokiego łupkowego odcieniu po jasną „francuską szarość”. U najciemniej ubarwionych podgatunków na wierzchu ciała występuje jednolity połysk. Im jaśniejsze dziwogony popielate się stają, tym mniejszy połysk wykazują, a u najjaśniejszych ten zanika. Pasek czołowy jest matowy, barwy od czarnej po popielatą. U niektórych podgatunków występuje biała maska, bardzo zmienna zasięgiem – od kantarka po plamę z boków głowy sięgającą za policzek.
Dalej przedstawiono różnice między przedstawicielami danego podgatunku a nominatywnego, o ile nie zaznaczono inaczej.
+ Porównanie podgatunków dziwogona popielatego (HBW, 2009)PodgatunekUpierzenieGłowaDzióbOgonRozmiary ciałalongicaudatusgłowa, szyja i skrzydła – czarne, połyskliwe; grzbiet i ogon – głęboko łupkowe; spód – szarawy, matowydość krótki, szeroki u nasady, lekko zakrzywiony na końcudłuższy: 156–170 mm, głębiej wcięty: 63–84 mm, zewnętrzne sterówki zwrócone na zewnątrzhopwoodiniebieskoszare i bez połysku, ogółem zmienne, ale zawsze jaśniejsze od longicaudatuskrótszy: 138–170 mm, płycej wcięty: 39–63 mmzmiennemouhotijaśniejsze od hopwoodi, niebieskoszare z wierzchu i jasnopopielate od spodupasek czołowy i kantarek ciemnoszare, pokrywy uszne szare, jedynie jaśniejszeznacznie dłuższy: 135–154 mm, głębiej wcięty: 41–56 mmmniejsze od hopwoodi, nieco większe od leucophaeusbondijak mouhoti, tylko ogółem jaśniejszejak mouhoti, ale mniejszeperiopthalmicuspodobne do leucophaeus – jasne, niebieskoszarebiała plama po bokachsiberupodobne do periopthalmicus, ale nieco ciemniejsze, zwłaszcza na brodzie i gardlemniejsza niż u periopthalmicus biała plama po bokachmniejsze od periopthalmicusnigrescenspodobne do longicaudatus, ciemne i łupkowo niebieskie, ale jaśniejsze ogółem i w jaśniejszym odcieniu szarości od spodukantarek i pasek czołowy popielate, czarniawe, pokrywy uszne szarekrótszy: około 146 mm i płycej wcięty: około 49 mmznacznie mniejszeleucogenisjasnoszare, białawy kuper i pokrywy podogonowe, młodociane ciemniejszepasek czołowy i broda czarniawe, ostro zaznaczona czysto biała owalna plama z boku głowy (mniejsza u samic, jeszcze mniej u młodych)długi: 128–149 mm i dość głęboko wciętysalangensispodobne jak u leucogenis, ale znacznie ciemniejsze; pokrywy podskrzydłowe z białawymi krawędziami, młodociane nieco ciemniejszemniejsze i nie tak białe owalne plamy po bokach (słabiej widoczne u młodych)innexuswygląd pośredni między salangensis i mouhoti; pokrywy podskrzydłowe jednolicie szarekantarek i pokrywy uszne białawe, ale słabo zarysowanegłębszy i mocniej zbudowany niż u pozostałych podgatunkówprzeciętnej długości i głębokości wcięciastigmatopspodobne do mouhotibiały kantarek sięga nieznacznie za oko; tęczówka pomarańczowoczerwonakrótszy: 115–126 mm, płycej wcięty: 28–34 mmmniejszephaedruspodobne do stigmatopsbiały kantarek sięga niekiedy pod okopodobny do stigmatopsbatakensisbardzo podobne do leucophaeuskantarek szary lub ze śladami bielikrótszy: 114–122 mm
Zasięg występowania Zasięg występowania dziwogonów popielatych ciągnie się od wschodniego Afganistanu przez podnóża Himalajów po południowo-wschodni Tybet, część Chin na południe i wschód od linii Syczuan–Pekin (w tym Hajnan). Dalej na południe biegnie przez Azję Południowo-Wschodnią, Sumatrę i okoliczne wyspy, Borneo, Jawę, Bali, Palawan i Lombok. Dziwogony popielate z północnych populacji są wędrowne, zimują na subkontynencie indyjskim po Sri Lankę oraz w Azji Południowo-Wschodniej aż po Półwysep Malajski. Zalatują do Tajwanu.
Zasięg występowania w zależności od podgatunku: dziwogon długosterny (D. l. longicaudatus) – tereny lęgowe ciągną się przez południowe Himalaje, od wschodnich rubieży Afganistanu na wschód po Bhutan. Zimują na niżej położonych terenach Półwyspu Indyjskiego aż po Sri Lankę. Ich zimowiska nie obejmują jedynie Pendżabu, prowincji Sindh oraz pustynnych rejonów Radżastanu i Gudźaratu; D. l. hopwoodi – tereny lęgowe ciągną się od wschodnich Himalajów (na wschód od Bhutanu) przez południowo-zachodnie i południowe Chiny (od wschodniego Tybetu na południe po Guangdong), północną i środkową Mjanmę na wschód po północny Wietnam. Poza sezonem lęgowym występują w Bengalu Zachodnim, południowym Asamie, Bangladeszu, południowych Chinach (Hajnan) oraz południowej Mjanmie, północnej i wschodniej Tajlandii i południowym Laosie. Wędrują przez kontynentalną część Azji Południowo-Wschodniej, czasami pojawiają się na Andamanach; D. l. nigrescens – południowa Mjanma (Taninthayi) oraz Półwysep Malajski na południe (między innymi przez Phuket i Penang) po Johor. Po sezonie lęgowym wędrują na południe po Singapur; D. l. mouhoti – środkowa, południowo-zachodnia i wschodnia Mjanma, północna i wschodnia Tajlandia i środkowy Półwysep Indochiński; wędrują do południowej Mjanmy, południowej Tajlandii i Kambodży; D. l. celaenus – Simeulue (u zachodniego wybrzeża Sumatry); D. l. bondi – zachodnia i wschodnia Tajlandia, Kambodża, południowy Laos i południowy Wietnam; dziwogon popielaty (D. l. leucophaeus) – Jawa, Bali, Lombok i południowo-zachodnie Filipiny (Busuanga, Culion, Palawan i Balabac); D. l. leucogenis – wschodnie i środkowe Chiny od Liaoning na południe po północno-wschodnią prowincję Guangdong i na wschód od północnego Gansu i Syczuanu. Wędrują do południowych Chin, północnego Laosu, wschodniej Tajlandii, Kambodży, prowincji Taninthayi w Mjanmie i Półwyspu Malajskiego (równiny u wschodnich i zachodnich wybrzeży). Przemieszczają się wzdłuż chińskiego wybrzeża, wędrujące osobniki regularnie widywane są na Tajwanie i w Hongkongu. Rzadko zapuszczają się do Japonii i Korei;