Ośrodek Zapasowy 1 Dywizji Piechoty Legionów (OZ 1 DP Leg.) – oddział piechoty Wojska Polskiego.

Historia ośrodka Ośrodek Zapasowy 1 Dywizji Piechoty Legionów nie istniał w organizacji pokojowej Wojska Polskiego. Był Jednostką mobilizowaną zgodnie z planem mobilizacyjnym „W”, w II rzucie mobilizacji powszechnej. Jednostką mobilizującą Ośrodek Zapasowy 1 Dywizji Piechoty była Kadra Zapasowa Piechoty Sokółka.

Ośrodek miał być formowany według organizacji wojennej L.3010/mob.org., ukompletowany zgodnie z zestawieniem specjalności L.3010/mob.AR oraz uzbrojony i wyposażony zgodnie z wojennymi należnościami materiałowymi L.3010/mob./mat. W skład ośrodka zapasowego wchodziło:

dowództwo ośrodka zapasowego, kompania gospodarcza ośrodka zapasowego, kompania podchorążych rezerwy ośrodka zapasowego, trzy bataliony ośrodka zapasowego po trzy kompanie strzeleckie i jednej kompanii ckm, pluton przeciwpancerny ośrodka zapasowego, pluton pionierów ośrodka zapasowego, pluton łączności ośrodka zapasowego, pluton zwiadowców ośrodka zapasowego.

Skład organizacyjny ośrodka należało traktować jako ramowy dla obliczenia potrzebnej kadry i materiału. Szczegółową organizację miał ustalić definitywnie dowódca ośrodka zapasowego zależnie od wysokości otrzymanych nadwyżek i warunków lokalnych.

Pod względem ewidencyjnym do OZ 1 DP Leg. należały:

zmobilizowana Kwatera Główna 1 Dywizji Piechoty Leg., jednostki zmobilizowane przez 1, 5 i 6 pułk piechoty Leg., Okręgowy Urząd Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego Okręgu Korpusu Nr III, Obwodowa Komenda PW nr 1 (Wilno przy 1 pp Leg.), Komenda Miejska PW Wilno I, Obwodowa Komenda PW nr 5 (Wilno przy 5 pp Leg.), Komenda Miejska PW Wilno II, Obwodowa Komenda PW nr 6 (Wilno przy 6 pp Leg.), Komenda Miejska PW Wilno-Troki, Dziśnieńska Półbrygada Obrony Narodowej, jednostki wzmocnienia Straży Granicznej na obszarze OK III: pluton SG „Raczki” (Komisariat SG „Raczki”), pluton SG „Rajgród” (Komisariat SG „Rajgród”), pluton SG „Grajewo” (Komisariat SG „Grajewo”), pluton SG „Szczuczyn” (Komisariat SG „Szczuczyn”), pluton SG „Hańcza” (Komisariat SG „Hańcza”), pluton SG „Filipów” (Komisariat SG „Filipów”, jednostki zmobilizowane przez Komendę Rejonu Uzupełnień Białystok, jednostki zmobilizowane przez Komendę Rejonu Uzupełnień Wilno Powiat, jednostki zmobilizowane przez Komendę Rejonu Uzupełnień Wołkowysk.

Kompania podchorążych rezerwy ośrodka zapasowego nie została zorganizowana „na skutek szybkiego rozwoju wypadków”. Wyznaczony na stanowisko dowódcy kompanii kpt. Jan Dragan prowadził zajęcia doskonalące dla podchorążych ostatniego kursu oraz uczestniczył w pracach organizacyjnych w związku z organizacją nowych oddziałów.

Działania bojowe OZ 1 DP Leg. Do OZ 1 DP Leg. zgłaszali się bezpośrednio rezerwiści z zachodnich regionów kraju. Ośrodek formował się w Sokółce pod dowództwem mjr. Jana Słomki. Zanim ukończono formowanie Ośrodka przerzucono, go koleją do Wilna. 9 lub 11 września z formowanym OZ 1 DP Leg. z Sokółki wyjechało kilkuset uzbrojonych żołnierzy oraz 120 wozów taborowych. W Wilnie w koszarach 6 pp Leg. ppłk Jan Pawlik podjął na nowo organizację OZ 1 DP Leg. Do przewiezionych z Sokółki żołnierzy, sprzętu i broni dołączono pozostałe nadwyżki 1, 5 i 6 pp Leg. Z wszystkich zebranych żołnierzy, którzy posiadali uzbrojenie i byli umundurowani rozpoczęto formowanie batalionów bojowych, z których każdy pułk: 1, 6 i 5 pp Leg., formował swój batalion. Dowódca OZ 1 DP Leg. ppłk Jan Pawlik sformował z nich improwizowany pułk piechoty OZ 1 DP Leg. Formowane bataliony posiadały według relacji bardzo dobre wyposażenie osobiste i spory zapas amunicji, w tym również granatów. Kompanie ckm posiadały stare ckm Maxim wz. 1908 i moździerze Stockes kal. 81 mm. Z żołnierzami wcielonymi do pułku Ośrodka Zapasowego prowadzono szkolenie i od 14 września poprawiano umocnienia wokół miasta. Na wieść o agresji sowieckiej 17 września pułk OZ 1 DP Leg. zajął stanowiska na przedpolach Wilna, w wcześniej przygotowanych częściowo umocnieniach, a częściowo w dzielnicach peryferyjnych. Kierunek wschodni miasta broniły pod dowództwem ppłk. Jana Pawlika dwa bataliony: I ppłk. Adama Obtułowicza i II mjr. Michała Marchewy pułku OZ 1 DP Leg. i na Antokolu podległy mu, spieszony dywizjon kawalerii (3 szwadrony) z Ośrodka Zapasowego Wileńskiej Brygady Kawalerii mjr. st. spocz. Michała Nowickiego. Na tym odcinku ustawiono 3 działony armat 75 mm wz. 1897 z Ośrodka Zapasowego Artylerii Lekkiej nr 3. Na odcinek broniący kierunku południowego i zachodniego obsadzony przez pułk KOP „Wilno” ppłk. Kazimierza Kardaszewicza jako wzmocnienie skierowano III batalion pułku OZ mjr. Wilhelma Wilczyńskiego. Pułk piechoty OZ 1 DP Leg. podlegał dowódcy obrony Wilna płk. dypl. Jarosławowi Okulicz-Kozarynowi. 18 września około południa z płk. Okulicz-Kozarynem, nawiązał kontakt przez telegraf Hughesa znajdujący się w Grodnie dowódca OK III gen. bryg. Józef Olszyna-Wilczyński. Z treści rozmowy wynika, że rozkazał nie walczyć z wojskami sowieckimi, a wycofać załogę przez granicę litewską. Ok godz. 16.00 na przedpolach i przedmieściach Wilna pojawiły się sowieckie czołówki pancerne. Sprzeczne rozkazy do obrony lub zabraniające walki spowodowały chaos. Część sowieckich czołgów zdołała wjechać do miasta. Zgodnie jednak z rozkazem bataliony i kompanie pułku piechoty OZ 1 DP Leg. rozpoczęły po godz. 20.00 odwrót z pozycji na peryferiach Wilna. Bataliony I i II z Antokola i Belmontu rozpoczęły marsz do Zielonego Mostu na Willi przez śródmieście miasta. W trakcie marszu II batalion napotkał dwa czołgi sowieckie, których batalion nie zwalczał. W trakcie marszu odłączyła się 4 kompania, pod dowództwem por. Lucjana Mniszewskiego, nie są wiadome jej dalsze działania. II batalion przeszedł przez Zielony Most na Wilii i zgodnie z rozkazem podjął marsz w kierunku Mejszagoły. Wiadomo, że rano 19 września 4 kompania została rozwiązana, żołnierze rozpuszczeni do domów, a dowódca kompanii z oficerami i ochotnikami spośród podoficerów i legionistów w liczbie ponad 20 żołnierzy, przedarł się do granicy litewskiej, którą przekroczył 23 września. Maszerujący z Belmontu do śródmieścia i Zielonego Mostu I batalion stoczył z pojedynczymi czołgami sowieckimi walki, w których miało polec lub zostać rannych ok. 10 żołnierzy batalionu. Jako ostatnia maszerowała 1 kompania strzelecka I batalionu pod dowództwem kpt. Jana Patyry. Kompania zablokowała Zielony Most samochodem lub samochodami, beczkami i innymi ciężkimi przedmiotami, a następnie broniła, podejść do niego ogniem broni strzeleckiej. Ostrzelano nieskutecznym ogniem sowieckie czołgi, jeden który usiłował przeprawić się w rejonie mostu w bród, utknął w nurcie rzeki. Do rana 19 września 1 kompania osłaniała most, po czym wycofała się w kierunku Mejszagoły w ślad za batalionem. Mostu saperskiego (strategicznego) na przyczółku miała bronić kompania strzelecka I batalionu kpt. Ludwika Gluzy. Wycofała się ona 19 września pomiędzy godz. 6.00 a 7.00 w kierunku Mejszałgoły. Batalion III wycofał się bez walki wieczorem 18 września do Mejszagoły, z odcinka północno-zachodniego bez kontaktu z nieprzyjacielem. Ponadto znany jest fakt, że do godziny 21.00 18 września jeden z plutonów batalionu III (5 pp Leg.) bronił przed czołgami sowieckiej 6 BCz. wiaduktu na skrzyżowaniu ul. Beliny i Targowej. W rejonie Mejszagoły dywizjon mjr. st. spocz. Michała Nowickiego od godzin południowych 19 września organizował obronę rejonu Mejszagoły, pod jej osłoną koncentrowały się oddziały z garnizonu wileńskiego, w tym pułk z OZ 1 DP Leg. Część pododdziałów lub grup, w tym z KOP, Obrony Narodowej i ochotników udała się do Grodna lub w innym kierunku. Część żołnierzy za cichą zgodą dowódców pododdziałów, pozostała na terenie Wileńszczyzny, lub zdezerterował. 20 września OZ 1 DP Leg. przekroczył granicę litewską i został internowany.

Obsada personalna OZ 1 DP Leg. Obsada personalna OZ 1 DP Leg.Stanowisko etatoweStopień, imię i nazwiskoUwagidowództwo ośrodka zapasowegodowódca ośrodkappłk piech. Jan Wiktor Pawlikinterowany na Litwie, a później w sowieckiej niewolizastępca dowódcy ośrodka mjr piech. Leopold Władysław JaxaI adiutant ośrodkapor. Stanisław ByszewskiII adiutant ośrodka por. Zenon Pietruckidowódca kompanii podchorążych rezerwykpt. piech. Jan Draganinterowany na Litwie, a później w sowieckiej niewolioficer gospodarczypor. int. Stefan Życki (6 pp Leg.)Armia Polska na Wschodzieoficer ewidencji personalnej kpt. adm. (piech.) Stanisław II Konkiel (6 pp Leg.)Armia Polska na Wschodzieoficer administracyjno-materiałowykpt. BaranowskiI baon ośrodka zapasowego (1 pp Leg.)dowódca baonuppłk piech. Adam Obtułowiczkpt. piech. Jan Patyraadiutant batalionuppor. rez. Tadeusz Sobolewskido 12 IX 1939oficer gospodarczypor. int. Antoni Kossackipomocnik oficera gospodarczegoppor. rez. Bogdan Jerzy Ptaszyńskiinterowany na Litwie, a później w sowieckiej niewolidowódca 1 kompanii strzeleckiejkpt. piech. Jan Patyrappor. Dmowskidowódca I plutonuppor. Grzybowskizastępca dowódcy III plutonuplut. pchor. rez. Tadeusz Chronowskiinterowany na Litwie, a później w sowieckiej niewolidowódca II plutonusierż. pchor. Mieczysław Lechinterowany na Litwie, a później w sowieckiej niewolidowódca III plutonuchor. Janickippor. piech. rez. Wilhelm Sommer (67 pp)od 13 IX 1939, interowany na Litwie, a później w sowieckiej niewolizastępca dowódcy plutonusierż. pchor. Gryczańskizastępca dowódcy plutonusierż. pchor. Michał Ładackiinterowany na Litwie, a później w sowieckiej niewolidowódca drużyny odkarzaniaplut. pchor. rez. Jan Mindakinterowany na Litwie, a później w sowieckiej niewolidowódca kompanii strzeleckiejkpt. Ludwik Gluza1 kompania ckmkpr. pchor. rez. Zdzisław Bogusław Włodekinterowany na Litwie, a później w sowieckiej niewoliII baon ośrodka zapasowego (6 pp Leg.)dowódca baonumjr Michał Marchewa adiutant batalionupor. Tadeusz Westfalewicz dowódca kompanii strzeleckiejpor. Skowroński dowódca 4 kompanii strzeleckiejpor. Leon, Lucjan Mniszewski dowódca 6 kompanii strzeleckiejpor. Mieczysław Rolewski dowódca 2 kompanii ckm por. Tadeusz Westfalewicz, por. rez. Wiktor Ostrowskidowódca plutonu pionierówpor. rez. Franciszek Urbanowicz III baon ośrodka zapasowego (5 pp Leg.)dowódca baonumjr piech. Wilhelm II Wilczyński.adiutant batalionupor. Zenon Pietruckidowódca 7 kompanii strzeleckiejkpt. Eugeniusz Siwocho dowódca 8 kompanii strzeleckiejpor. Eugeniusz Militnil, por. Jan Jurkowski dowódca 9 kompanii strzeleckiejpor. rez. Roman Frikke dowódca 3 kompanii ckmkpt. Jan Trentowski

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Ośrodki zapasowe piechoty Wojska Polskiego II Rzeczypospolitej Kategoria:Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej w Sokółce Kategoria:Polskie ośrodki zapasowe utworzone w 1939 Kategoria:Polskie ośrodki zapasowe rozwiązane w 1939