Wycinanka kurpiowska – ozdoba wycięta z papieru za pomocą nożyc, charakterystyczna dla twórczości ludowej kurpiowskiej Puszczy Zielonej i Białej. W marcu 2020 tradycja wycinankarska Puszczy Zielonej została wpisana na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego jako „Wycinankarstwo kurpiowskie z Puszczy Zielonej”, zaś w czerwcu 2026 na tę listę trafiło „Wycinankarstwo kurpiowskie z Puszczy Białej”.
Wycinanka pojawiła się w domach Kurpiów Zielonych i Białych w XIX wieku jako element zdobniczy. Od początku XX wieku zaczęła zyskiwać popularność w kręgach miejskich, co szczególnie w Puszczy Zielonej wpłynęło na rozwój form. Odrodzenie sztuki nastąpiło po II wojnie światowej m.in. dzięki wsparciu Cepelii. Upadek spółdzielni zakończył czas instytucjonalnej opieki państwa nad tą formą sztuki ludowej, co miało szczególne znaczenie dla Puszczy Białej, gdzie wycinankarstwo zanikło. W Puszczy Zielonej sztuka utrzymała się nieprzerwanie dzięki wsparciu m.in. muzeów i zainteresowaniu odbiorców podczas imprez regionalnych. Współcześnie obserwuje się odrodzenie wycinanki w Puszczy Białej.
Wycinanki z Puszczy Białej i Puszczy Zielonej przechowywane są w wielu placówkach muzealnych w regionie i w Polsce. Można w nich zobaczyć gwiazdy, leluje, lasy, hostyje i wycinanki figuralne charakterystyczne dla Kurpi Zielonych oraz zielka, wstęgi i wycinanki figuralne właściwe Kurpiom Białym. Wycinankarki kurpiowskie to cenione twórczynie ludowe, które były i są doceniane na poziomie lokalnym, ogólnopolskim, a nawet światowym.
Wycinanki kurpiowskie są elementem pocztówek. Pojawiają się na okładkach publikacji, jako motyw na gadżetach pamiątkowych, element zdobień kościołów, ornatów, witaczy, pomników itp. Dotyczy to szczególnie Puszczy Zielonej, w której wycinanka jest jednym z symboli regionu. Współcześnie jest często wykorzystywana w etnodesignie.
Wycinanka kurpiowska z Puszczy Białej Historia mały|Wycinankarka z Puszczy Białej. Zdjęcie z wystawy w Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce W Puszczy Białej wykształciły się dwa ośrodki wycinankarskie: we wsi Dąbrowa i Pniewo. Według Aleksandra Błachowskiego zarówno w Puszczy Białej, jak i Zielonej, występowały podobne formy, które różniły się tylko szczegółami. W początkowej fazie rozwoju wycinanki z Puszczy Białej miały wiele cech wspólnych z wycinankami z Puszczy Zielonej. Na rozwój wycinankarstwa wpływało coroczne współzawodnictwo między gospodyniami, które przystrajały mieszkania przed Wielkanocą. W rezultacie powstały nowe wzory, a technika doskonaliła się. Wycinanka białokurpiowska na początku XX wieku zyskała rozgłos. Niemniej wycinanki z Kurpi Białych zachowały archaiczne formy zapewne ze względu na brak zainteresowania ze strony mieszczan z Pułtuska. Wycinankarki tworzyły na własny użytek, a sprzedawały rękodzieło tylko lokalnym odbiorcom. To pozwoliło na zachowanie tradycyjnych form i pierwotnej funkcji wycinanki.
Wyróżniane są dwie kategorie wycinanek z Puszczy Białej: jednobarwne oraz kolorowe nalepianki. Jednobarwne wycinanki to zielka (wycinane z jednego kawałka papieru o kształcie rośliny doniczkowej z symetrycznymi liśćmi) i gwiazdy. Były też zielka wielobarwne. Czasem zielka miały formę trzech pasów ozdobionych kwiatami, kogutami lub ludźmi. Czasem do doniczki stworzonej z naklejonych na siebie wielobarwnych kółek, doczepiano trzy pasy papieru zwieńczone małymi kółkami. Gwiazdy wycinano jako koła z promieniście rozmieszczonym ażurowym ornamentem geometrycznym. Potem podklejano je krążkiem papieru w kontrastowym kolorze. Na gwiazdy naklejano jedną lub kilka rozetek. Nalepianką jest też wstęga, wycinanka typowa dla Puszczy Białej. Wywodzi się zapewne od wstęg z bibuły doczepianych do ram obrazów. Wstęgi powstawały z dwóch pasów. Po sklejeniu rozchodziły się w dół. W miejscu ich połączenia umieszczano kontrastującą kolorem gwiazdę. Pasy dzielono na trzy lub cztery pola z naklejonymi ażurowymi rozetkami. Wstęgi nazywano portkami, a kolorystycznie dominowała czerwień, zieleń i żółć. mały|Wycinankarka w białokurpiowskiej chacie ozdobionej wycinankami i pająkiem. Zdjęcie z wystawy w Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce Wycinanki z Puszczy Białej przedstawiały ludzi, koguty i ptaki pojedynczo lub parami. Wycinankarki naklejały kolorowe skrawki papieru jako skrzydła, ogony i grzebienie ptaków, a wśród postaci ludzkich dominowały sylwetki kobiece. Pojawiały się rozbudowane kompozycje z ułanami, końmi zaprzężonymi w bryczki, chłopami pracującymi na roli, ale formy te zanikły.
Maria Żywirska wskazywała, że zmierzch wycinanki białokurpiowskiej nastąpił w międzywojniu. Wycinankarstwo ożyło po II wojnie światowej. Władze samorządowe i państwowe organizowały konkursy oraz wystawy tematyczne, co wpłynęło na wykształcenie grupy artystek ludowych. Wycinanki były wówczas tworzone nie tylko na własny użytek, ale i na sprzedaż. Młodsze pokolenie uczyło się wycinankarstwa od babek i prababek. Wycinankarki opracowały własne wzory wpisujące się w charakterystykę regionu. Wyodrębniły się, podobnie jak w Puszczy Zielonej, rodziny słynące z wycinankarstwa. Wycinanką zajmowały się nie tylko kobiety, ale i mężczyźni, choć było ich zdecydowanie mniej (podobnie jak w Puszczy Zielonej).
Mimo starań Spółdzielni CPLiA „Twórczość Kurpiowska” w Pułtusku i powojennych konkursów tradycje wycinankarskie Puszczy Białej zanikły, ponieważ ludność regionu była bardziej otwarta na kontakty z Warszawą i wpływy z zewnątrz niż Puszcza Zielona, co wpłynęło na akulturację. Pojedyncze wycinankarki nie były w stanie zapewnić ciągłości tradycji. Wycinanka straciła pierwotne znaczenie i została zastąpiona przez inne dekoracje. Trafiała za to do muzeów lub prywatnych zbiorów badaczy i miłośników tej sztuki.
Współcześnie obserwuje się inicjatywy lokalnych środowisk w celu zachowania pamięci i odtworzenia tradycji wycinankarskich. Niektóre artystki nadal wykonują wycinankę białokurpiowską. Aktywne w tym zakresie jest Stowarzyszenie „Puszcza Biała – Moja Mała Ojczyzna”, które opiekuje się Kuźnią Kurpiowską w Pniewie.
Wycinankarki z Puszczy Białej Marianna Świadkowska z Wypych w gminie Somianka; Małgorzata Murziak; Wiesława Archacka, Katarzyna Osowiecka, Teresa Włodarczyk, Genowefa Łada, Stefania Woźnica i Władysław Kamińska z Rząśnika; Katarzyna Rudnicka, Anna Pudlis i Aleksandra Liwska z Dąbrowy w gminie Rząśnik; Małgorzata Wultańska z Obrytego; Emilia Fornalska z Bartodziejów; Genowefa Światkowska; Halina Witkowska z Leman.
Galeria
Wycinanka kurpiowska z Puszczy Zielonej mały|Plansza z wycinankami Piotra Puławskiego, wystawa Wycinanka kurpiowska w Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce mały|lewo|Stanisława Olender, wycinankarka z Puszczy Zielonej
Historia mały|lewo|Czesława Konopka, wycinankarka z Puszczy Zielonej Za początek wycinanki z kolorowego papieru na terenie kurpiowskiej Puszczy Zielonej przyjmuje się połowę XIX wieku. Początkowo wycinanki pojawiły się w okolicach Kadzidła i Myszyńca, najpóźniej w okolicach Kolna. Zwyczaj zaczął zanikać ok. 1930. Etnografka Halina Olędzka twierdziła, że na rozwój wycinanki kurpiowskiej wpływała obecność Żydów w Puszczy Zielonej. Wycinanka żydowska, zdaniem Olędzkiej, była podobna do kurpiowskiej.
Poprawa warunków ekonomicznych w XIX wieku, dostępność surowców i wzorców pozwoliły na rozwój budownictwa drewnianego kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Domy kurpiowskie były okazałe i od lat 60. XIX wieku zdobione przedmiotami czysto dekoracyjnymi. Kurpianki dekorowały wnętrza domów m.in. wycinankami. Używając ostrych nożyc do strzyżenia owiec i kawałka papieru, tworzyły miniaturowe dzieła sztuki. Wycinanki z kolorowego papieru, jak również białe firanki z papieru albo bibuły wykonywały kobiety bez względu na wiek: i nastolatki, i młode mężatki, i starsze kobiety. Te ostatnie często stawały się mistrzyniami dla młodszych. mały|Wycinankarki z Puszczy Zielonej. Zdjęcia z wystawy w Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce Pierwsze wzmianki na temat kolorowej wycinanki na Kurpiach pochodzą z lat 80. XIX wieku. Wiktor Czajewski pisał o firankach wycinanych z papieru. W „Wiśle” z lipca 1886 zamieszczono informację o Kurpiankach wycinających z kolorowych papierów najrozmaitszych figur koni, smoków, kwiatów, dziwacznych jakichś zwierząt, które później przyklejają na ścianach w chałupie obok obrazków ku ozdobie izby mieszkalnej. Na wsi kolorowy glansowany papier produkowany w papierni w Jeziornie pojawił się dzięki wędrownym handlarzom. To wpłynęło na rozwój wycinankarstwa nie tylko w regionie kurpiowskim, ale to właśnie tu sztuka ta bardzo się rozwinęła, a Kurpianki stały się mistrzyniami wycinankarstwa. Kolorowe wycinanki naklejane na ściany w dużej izbie tworzyły dekoracyjny pas. Odbijały się od białych ścian i zwracały uwagę. Dekorowanie chałup wycinankami zaczęło zanikać w latach 20. XX wieku, ale odrodziło się po II wojnie światowej. Był to efekt konkursu i wystawy w Kadzidle w 1948 i późniejszej działalności Cepelii. Nowe formy wycinanek pojawiły się w latach 60. XX wieku, kiedy w tradycyjny kształt gwiazdy, jednej z form wycinanki, zaczęto wkomponowywać ludzkie postaci. Kolejną nową formą stał się tzw. las – duża prostokątna jednobarwna wycinanka tematyczna. mały|lewo|Stanisława Bakuła, wycinankarka z Puszczy Zielonej mały|lewo|Piotr Puławski z Kadzidła, wycinankarz z Puszczy Zielonej Wstążki i wycięta ozdobnie bibuła zasłaniające zniszczone ramy obrazów i luster albo uszkodzone krucyfiksy, zauważone na polskich wsiach w I połowie XIX wieku, mogły poprzedzać kolorowe wycinanki. Początkowo na okapie nad kuchnią gospodynie przyklejały ząbki wycięte z białego papieru. Potem pojawiły się firanki z bibuły lub papieru, które poprzedziły właściwe wycinanki. Firanki miały kształt dwóch trójkątów, które parami naklejano w górny róg ramy okna. Inna forma to prostokątny szeroki pas wycięty we wzory, który przyklejano wzdłuż górnej ramy okna. Początkowo wycinano proste geometryczne formy: romby, trójkąty, ząbki, jodełkę. Później pojawiły się półkola i motywy antropo- oraz zoomorficzne (ptaki i leśne zwierzęta). Dekoracje zmieniano po bieleniu i sprzątaniu izby dwa razy w roku: przed Bożym Narodzeniem i Wielkanocą. mały|Wycinankarki z Puszczy Zielonej. Zdjęcia z wystawy w Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce Jedną z dwóch klasycznych i charakterystycznych dla Puszczy Zielonej form wycinanki jest leluja – kompozycja symetryczna, pionowa i dwuczłonowa. Dolna i mniejsza część to podstawa, część górna to rozbudowana korona, która może być zamknięta lub otwarta. Często jest zwieńczona elementem zaznaczającym oś symetrii (np. krzyż). Wyróżnia się dwa rodzaje lelui: myszyniecką (cięta grubo, z wzorami geometrycznymi i siatką o romboidalnych i trójkątnych oczkach) oraz kadzidlańską (drobno ciętą, z elementami roślinnymi, zoomorficznymi i antropomorficznymi). Początkowo tworzono leluje w formie 3 gałązek wychodzących z wazonu nierzadko zdobionego naklejanymi kawałkami papieru. Z czasem pojawiały się nowe wzory lelui. Dodatkowo w różnych częściach puszczy pojawiały się różne odmiany lelui. Przykładowo w okolicach Kolna leluje wycinano przeważnie parami. Miały strzępiaste wzory na krawędziach. Współcześnie do tej formy nawiązują wycinanki twórczyń z okolic Łysych. Dawniej w lelujach można było spotkać proste stylizowane motywy roślinne lub geometryczne, czasem postacie ludzkie. Współcześnie dominują rozbudowane i drobno cięte motywy roślinne i zwierzęce. Dawniej leluje typu kadzidlańskiego miały w koronie dwa ornamenty, dziś jest ich więcej.
Ciekawa jest też zauważalna od początku XX wieku leluja trójczłonowa zwana „hostyją” przypominająca monstrancję. Pojawiła się na terenie całej Puszczy Zielonej. Występowały motywy sakralne: aniołki, serca gorejące i świece. Krzyż wieńczący wycinankę wyznaczał oś symetrii. Współcześnie ta forma została zapomniana.