Runet (; ru – kod Rosji, języka rosyjskiego lub domeny internetowej, net – sieć) – określenie rosyjskojęzycznej części Internetu w Rosji, grupującej około 100 milionów użytkowników.
Od 2008 r. Runet podlega nadzorowi Federalnej Służby Nadzoru Komunikacji, Informatyki i Mediów (Roskomnadzor), odpowiedzialnej za monitorowanie, kontrolowanie i cenzurowanie rosyjskich środków masowego przekazu. Do jej obszarów odpowiedzialności należą media elektroniczne, środki masowego przekazu, informatyka i telekomunikacja, nadzór nad przestrzeganiem prawa, ochrona poufności przetwarzanych danych osobowych oraz organizacja pracy służby radiowej. Wprowadzane sukcesywnie zmiany w rosyjskim prawie, dają rządowi Federacji Rosyjskiej coraz szerszą kontrolę nad infrastrukturą internetową, wprowadzają nowe środki techniczne do monitorowania aktywności internetowej oraz filtrowania i przekierowywania ruchu internetowego, a także zwiększają zdolność rządu do blokowania treści internetowych.
Human Rights Watch zwraca uwagę, że są one niezgodne z Międzynarodowym paktem praw obywatelskich i politycznych oraz Europejską konwencją praw człowieka, których Federacja Rosyjska jest sygnatariuszem. Władze rosyjskie dążą do odseparowania użytkowników rosyjskiego segmentu Internetu od globalnej sieci internetowej. thumb|upright=1.3|Liczba rosyjskich adresów IPv4
Rozwój sieci Rosyjski segment Internetu ma swoje początki w przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku. Przez pierwszą dekadę Runet rozwijał się w znacznej mierze oddolnie i żywiołowo i wykorzystywał coraz nowocześniejsze technologie komunikacyjne. Liczba użytkowników dynamicznie rosła. Według danych agencji w połowie 2019 było w Rosji prawie 96 mln użytkowników Internetu (78% ludności powyżej 12. roku życia). W drugiej dekadzie XXI w odnotowywany jest jej stały wzrost we wszystkich grupach wiekowych. Szczególnie szybki jest przyrost ilościowy użytkowników Internetu mobilnego. Pod koniec 2019 roku w portalu usług publicznych Federacji Rosyjskiej „Gosusługi” zarejestrowanych było 100 mln użytkowników. Z kolei badania niezależnego w listopadzie 2019 ok. 70% ankietowanych deklarowało korzystanie z Internetu minimum kilka razy w tygodniu, a 57% – codziennie.
Wzrost roli Runetu w dostępie do informacji Wraz z rozwojem rosyjskiego segmentu Internetu rosła jego rola jako alternatywnego źródła informacji w stosunku do tradycyjnych mediów, w tym telewizji – głównego narzędzia propagandy państwowej. Badania Centrum Lewady wykazują, że sukcesywnie coraz mniej Rosjan czerpało informacje z programów telewizyjnych (w okresie 2009–2019 spadek z 94% do 72%), zaś udział osób czerpiących informacje z Internetu oraz sieci społecznościowych wzrósł z 9% do ponad 30%. Na przestrzeni tej dekady spadło też zaufanie do informacji telewizyjnych: z 80% do 55%, zaś zaufanie do informacji wzrosło kilkukrotnie – do 20% (z zachowaniem dysproporcji w poszczególnych grupach wiekowych). Dla młodszej części rosyjskiego społeczeństwa (respondenci do 25. roku życia) wiodącym medium stały się sieci społecznościowe, komunikatory i blogi, które były w znacznie mniejszym stopniu ograniczane cenzurą i stanowiły efektywny i popularny kanał rozpowszechniania informacji krytycznych wobec władz państwowych. Sieci społecznościowe (Vkontakte, Odnoklassniki, YouTube i Instagram) stały się podstawowym źródłem informacji dla grupy wiekowej 18–34 lat. Aż 85% respondentów z tej grupy deklarowało codzienne z nich korzystanie. Rozwój Runetu skutkował coraz częstszym demaskowaniem i nagłaśnianiem przypadków korupcji, nadużycia władzy oraz łamania praw obywatelskich w Federacji Rosyjskiej.
Kontrola rządowa W ocenie Ośrodka Studiów Wschodnich im. Marka Karpia organy władzy państwowej Federacji Rosyjskiej dążą do objęcia Internetu podobną kontrolą, jaką na początku lat dwutysięcznych objęta została sfera mediów tradycyjnych, w czym mają wykazywać bariery mentalnościowe w rozumieniu zasad rządzących horyzontalną, rozproszoną strukturą Internetu. Plany takie napotykały na silne bariery techniczne. W ocenie Ośrodka plany objęcia Runetu silną kontrolą ujawniają logikę władzy autorytarnej, traktującej jako bezwzględny priorytet bezpieczeństwo władzy i stabilność społeczną. Drugim czynnikiem jest stosowanie przez aparat władzy logiki działania i sposobu postrzegania otaczającego świata przez służby specjalne. Przyjęta w 2017 „Strategia rozwoju społeczeństwa informacyjnego na lata 2017–2030” mówiła o „priorytecie tradycyjnych rosyjskich wartości duchowo-moralnych i przestrzeganiu wynikających z nich reguł zachowania podczas korzystania z technologii informacyjnych i komunikacyjnych”. Wspomniany dokument zawierał postulat likwidacji anonimowości w sieci i podkreślał „suwerenne prawo państwa do określania polityki informacyjnej, technologicznej i ekonomicznej w narodowym segmencie Internetu”.
Według analizy Ośrodka Studiów Wschodnich już samo rozpowszechnianie pewnych treści w Internecie jest traktowane przez władze Rosji jako okoliczność obciążająca, zarówno z powodu dużej i niemożliwej do przewidzenia ilości odbiorców informacji, jak i ze względu na brak możliwości skutecznego zapobiegania rozpowszechnianiu tego typu informacji. W konsekwencji główni operatorzy Runetu bez większego oporu podporządkowali się nowym wytycznym i najczęściej blokują treści wskazane przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, Komitet Śledczy, Prokuraturę Generalną lub Roskomnadzor, nawet wbrew obowiązującemu prawu. Filtrowanie treści przez poszczególne serwisy internetowe oraz blokowanie adresów sieciowych przez operatorów łączności weszły do grona głównych instrumentów polityki państwowej w zakresie Internetu.
Roskomnadzor Dekretem z 12 maja 2008 Prezydent Federacji Rosyjskiej podzielił Federalną Służbę Nadzoru Komunikacji Masowej, Komunikacji i Ochrony Dziedzictwa Kulturowego (Rosswiaźochrankultura) na dwa organy: Federalną Służbę Nadzoru Komunikacji Masowej (Rosswiaźkomnadzor), która pozostała pod jurysdykcją zreorganizowanego Ministerstwa Telekomunikacji i Komunikacji Masowej, Federalną Służbę Nadzoru Przestrzegania Ustawodawstwa w Dziedzinie Ochrony Dziedzictwa Kulturowego (Rosochrankultura), która została przejęta przez Ministerstwo Kultury.
Dekretem 1715 Prezydenta Federacji Rosyjskiej z 3 grudnia 2008 Rosswiaźkomnadzor został przekształcony w Federalną Służbę Nadzoru Komunikacji, Informatyki i Mediów (Roskomnadzor). Roskomnadzor jest rosyjską federalną agencją wykonawczą odpowiedzialną za monitorowanie, kontrolowanie i cenzurowanie rosyjskich środków masowego przekazu. Do jego obszarów odpowiedzialności należą media elektroniczne, środki masowego przekazu, informatyka i telekomunikacja, nadzór nad przestrzeganiem prawa, ochrona poufności przetwarzanych danych osobowych oraz organizacja pracy służby radiowej.
Akty prawne Od 2012 w Federacji Rosyjskiej przyjęto wiele zmian w prawie ograniczających wolność słowa w sieci: 28 lipca 2012 – nowelizacja ustawy „O informacji, technologiach informacyjnych i ochronie informacji” dająca Roskomnadzorowi prawo blokowania stron internetowych zawierających „szkodliwe treści” bez sankcji sądu (wyjątkiem miały być treści ekstremistyczne, których blokowanie wymagało prawomocnego wyroku sądu). Strony wpisywane na „czarną listę” musiały być blokowane przez operatorów, 29 czerwca 2013 – nowelizacja Ustawy „O ochronie dzieci przed szkodliwymi informacjami” zakazująca propagowania homoseksualizmu wśród nieletnich, 20 czerwca 2013 – nowelizacja Kodeksu Karnego – stanowiła reakcję na happening grupy Pussy Riot w moskiewskim soborze katedralnym i wprowadzała zaostrzenie kar za obrazę uczuć religijnych, 30 grudnia 2013 – nowelizacja ustawy „O informacji, technologiach informacyjnych i ochronie informacji” (tzw. Ustawa Ługowoja) – znosiła wymóg sankcji sądu do wpisania przez Roskomnadzor na „czarną listę” stron o treściach ekstremistycznych, przy czym definicja ekstremizmu jest bardzo szeroka, co pozwala na blokowanie np. stron zawierających treści krytyczne wobec władz, 5 maja 2014 – kolejna nowelizacja ustawy „O informacji, technologiach informacyjnych i ochronie informacji” (tzw. ustawa o blogerach) – wprowadzano dla blogów czytanych przez ponad 3000 osób dziennie obowiązek rejestracji i ujawniania danych osobowych, a także nakładała odpowiedzialność karną za rozpowszechnianie nieprawdziwych i ekstremistycznych treści, 30 czerwca 2014 – nowelizacja Kodeksu Karnego wprowadzająca odpowiedzialność karną za wzywanie za pomocą Internetu do działalności ekstremistycznej (kara do 5 lat pozbawienia wolności), 21 lipca 2014 – nowelizacja „O lokalizacji danych osobowych” (O danych osobowych) wprowadziła na osoby prawne obowiązek przechowywania danych osobowych obywateli Federacji Rosyjskiej wyłącznie na terenie FR. Zapisy wprowadzały ułatwienie dostępu służb specjalnych do danych osobowych i ograniczała możliwość używania serwerów zagranicznych, 15 października 2014 (wejście w życie 1 stycznia 2016) – nowelizacja ustawy „O mediach”: ograniczała udział kapitału zagranicznego w rosyjskich mediach do 20% i wprowadzająca zakaz zakładania w Rosji środków masowego przekazu przez obcokrajowców, 6 lipca 2016 – nowelizacja przepisów o terroryzmie oraz nowelizacja Kodeksu Karnego (tzw. Pakiet Jarowej): wprowadzała wymóg przechowywania przez operatorów zasobów tekstowych, SMS-ów i nagrań rozmów telefonicznych przez 6 miesięcy, oraz nakaz udostępniania tych danych służbom bez nakazu sądu, 29 lipca 2017 – nowelizacja ustawy „O informacji, technologiach informacyjnych i ochronie informacji” (tzw. ustawa o anonymizerach) – zakazująca operatorom serwisów anonimizujących (VPN, serwery proxy, TOR) umożliwiania użytkownikom uzyskiwania dostępu do stron zablokowanych decyzją Roskomnadzoru 31 lipca 2017 – nowelizacja ustawy „O informacji, technologiach informacyjnych i ochronie informacji” znosząca anonimowość użytkowników komunikatorów internetowych i wymuszająca rejestrację przy użyciu numeru abonenckiego, 25 listopada 2017 – nowelizacja ustawy „O informacji, technologiach informacyjnych i ochronie informacji” umożliwiająca nadawanie mediom zagranicznym w FR statusu „agenta zagranicznego”, oraz wprowadzająca możliwość blokowania bez wyroku sądu stron „organizacji niepożądanych” 18 marca 2019 – nowelizacja ustawy „O informacji, technologiach informacyjnych i ochronie informacji” wprowadzająca dwie istotne zmiany w prawie: zakaz rozpowszechniania „fake newsów” oraz kary za rozpowszechnianie informacji, które w formie „obrażającej moralność publiczną i godność ludzką wyrażają brak szacunku wobec społeczeństwa, państwa, symboli państwowych, konstytucji lub organów sprawujących władzę państwową w Federacji Rosyjskiej”.
Ustawa o „suwerennym Internecie”