Wykładnia funkcjonalna – określenie używane w teorii prawa i praktyce prawniczej na oznaczenie takiego sposobu wykładni tekstu prawnego, w którym przy ustalaniu znaczenia interpretowanych wyrażeń uwzględnia się pozajęzykowy kontekst funkcjonowania prawa, w szczególności wiedzę o regulowanej dziedzinie, cele oraz inne wartości związane z interpretowaną regulacją. Rezultatem wykładni nie jest przy tym samo ustalenie znaczenia pojedynczego słowa czy przepisu, lecz – zależnie od przyjmowanej koncepcji wykładni – ustalenie treści normy prawnej rekonstruowanej na podstawie tekstu prawnego.

Termin „wykładnia funkcjonalna” nie ma w polskim prawoznawstwie jednego powszechnie przyjętego znaczenia. Poszczególne koncepcje wykładni różnią się zarówno co do zakresu okoliczności zaliczanych do kontekstu funkcjonalnego, jak i co do znaczenia, jakie wynikowi wykładni funkcjonalnej przypisuje się w relacji do rezultatów wykładni językowej i systemowej.

Geneza pojęcia

Termin „wykładnia funkcjonalna” wprowadził do polskiego prawoznawstwa Jerzy Wróblewski w pracy Zagadnienia teorii wykładni prawa ludowego z 1959 r. W jego koncepcji wykładni znaczenie przepisu ustalano z uwzględnieniem trzech zasadniczych kontekstów: językowego, systemowego i funkcjonalnego.

Kontekst funkcjonalny Wróblewski wiązał z genezą oraz społecznym działaniem regulacji prawnej. Obejmował nim między innymi stosunki ekonomiczne i społeczno-polityczne, kulturę społeczeństwa i występujące w niej oceny i normy, cele społeczno-polityczne oraz zjawiska cywilizacyjne związane z dziedziną poddaną regulacji. W tym ujęciu szczególną rolę w ramach wykładni funkcjonalnej odgrywały cel regulacji oraz oceny funkcjonujące w społeczeństwie. Wykładnię odwołującą się do celu regulacji Wróblewski określał jako wykładnię celowościową.

W późniejszej polskiej teorii prawa zakres terminu „wykładnia funkcjonalna” ulegał zmianom. Z tego powodu wykładnia funkcjonalna bywa ujmowana szerzej niż celowościowa, a niekiedy oba określenia są używane zamiennie. W rozwiniętej derywacyjnej koncepcji wykładni wykładnia celowościowa jest traktowana jako szczególny składnik wykładni funkcjonalnej, a nie jej synonim.

Funkcjonalne dyrektywy wykładni

Jedno z wpływowych ujęć funkcjonalnych dyrektyw wykładni sformułował Zygmunt Ziembiński. Przyjmował on, że dyrektywy językowe są koniecznym punktem wyjścia interpretacji, lecz mogą nie wystarczyć do uzyskania jednoznacznego rezultatu. Funkcjonalne dyrektywy wykładni opierają się natomiast na założeniu, że normy prawne mają – obok uzasadnienia tetycznego – określone uzasadnienie aksjologiczne. Interpretator powinien zatem dążyć do takiego rozumienia tekstu prawnego, przy którym rekonstruowana norma ma możliwie silne uzasadnienie w ocenach przypisywanych prawodawcy.

W rozwiniętej koncepcji derywacyjnej funkcjonalne dyrektywy wykładni odwołują się do trzech powiązanych elementów: wiedzy merytorycznej przypisywanej prawodawcy, celów regulacji oraz innych wartości przypisywanych prawodawcy lub takich, z którymi powinien się on liczyć.

Dyrektywy funkcjonalne intelektualne odwołują się do wiedzy o dziedzinie regulowanej przez prawo oraz do wiedzy o zależnościach między określonymi sposobami działania a ich następstwami. Mają pozwalać na ocenę, który z językowo dopuszczalnych wariantów interpretacyjnych prowadzi do rozwiązania najbardziej trafnego z punktu widzenia wiedzy przypisywanej racjonalnemu prawodawcy.

Dyrektywy funkcjonalne aksjologiczne odwołują się do wartości. Wśród nich wyróżnia się dyrektywy celowościowe, odnoszące się do stanów rzeczy, których osiągnięciu albo ochronie ma służyć regulacja, oraz dyrektywy odnoszące się do innych wartości, które powinny zostać uwzględnione przy realizacji tych celów.

Cel regulacji i ratio legis

Cel regulacji jest jednym z elementów wykładni funkcjonalnej. Może polegać zarówno na doprowadzeniu do powstania określonego stanu rzeczy, jak i na zapobiegnięciu stanowi ocenianemu negatywnie. W koncepcji derywacyjnej cel traktowany jest jako szczególnego rodzaju wartość.

W języku prawniczym na określenie celu regulacji często używa się zwrotu ratio legis. Termin ten bywa jednak wieloznaczny. Może odnosić się do celu normy lub regulacji, do wartości leżących u jej podstaw, do motywów historycznego prawodawcy, a niekiedy także do okoliczności, które doprowadziły do przyjęcia aktu prawnego. Rozróżnienie tych elementów jest potrzebne, ponieważ motyw ustanowienia przepisu, cel regulacji i jej uzasadnienie aksjologiczne nie są pojęciowo tym samym.

Źródła ustaleń funkcjonalnych

Informacji o celach i wartościach związanych z regulacją można poszukiwać przede wszystkim w samym tekście prawnym. Znaczenie mogą mieć zwłaszcza preambuła, przepisy ogólne aktu oraz inne przepisy wskazujące wartości chronione lub cele prawodawcy. Cele i wartości mogą być również rekonstruowane na podstawie innych aktów normatywnych, w szczególności Konstytucji, a w odpowiednich przypadkach także prawa Unii Europejskiej i prawa międzynarodowego.

W bardziej rozbudowanych modelach wykładni funkcjonalnej uwzględnia się także materiały legislacyjne, orzecznictwo i doktrynę prawniczą, a przy odtwarzaniu wiedzy o regulowanej dziedzinie – publikacje naukowe oraz, w odpowiednich przypadkach, wiedzę specjalistyczną ekspertów.

Materiały te nie muszą jednak wiernie odzwierciedlać rzeczywistych motywów osób uczestniczących w procesie prawodawczym. Oficjalnie deklarowany cel aktu może różnić się od rzeczywistych zamiarów jego faktycznych twórców, a jednej normie można niekiedy przypisać kilka odmiennych uzasadnień aksjologicznych. Ustalanie ratio legis wymaga więc uzasadnienia, a nie jedynie intuicyjnego przypisania prawodawcy określonego celu.

Wykładnia funkcjonalna a wykładnia językowa

W derywacyjnej koncepcji wykładni punktem wyjścia wykładni funkcjonalnej są rezultaty uzyskane przy użyciu dyrektyw językowych. Wykładnia językowa ogranicza więc zakres wariantów interpretacyjnych, natomiast wykładnia funkcjonalna służy wyborowi albo kontroli rozwiązania w granicach wyznaczonych przez język tekstu prawnego.

Jeżeli zastosowanie dyrektyw językowych nie prowadzi do jednego rezultatu, wykładnia funkcjonalna może służyć wyborowi jednego z językowo dopuszczalnych wariantów. Może w szczególności prowadzić do odrzucenia znaczenia, przy którym rekonstruowana norma prowadziłaby do rezultatu pozostającego w rażącej sprzeczności z wartościami przypisywanymi prawodawcy (argumentum ad absurdum), a także pomagać w ograniczaniu nieostrości interpretowanych zwrotów.

Jeżeli natomiast zastosowanie dyrektyw językowych prowadzi do jednoznacznego rezultatu, wykładnia funkcjonalna może ten rezultat potwierdzić. Wyjątkowo może również prowadzić do jego korekty, w szczególności przez wykładnię rozszerzającą albo zwężającą, jeżeli rezultat literalny pozostawałby w rażącej sprzeczności z podstawowymi wartościami przypisywanymi prawodawcy.

Dopuszczalność takiego odejścia od rezultatu językowego podlega jednak ograniczeniom. W koncepcji derywacyjnej wykładnia funkcjonalna nie ma prowadzić do dowolnego tworzenia znaczeń niezależnych od tekstu. Formułowane są także szczególne zakazy przełamywania jednoznacznych sformułowań, dotyczące między innymi definicji legalnych, przepisów przyznających kompetencje oraz niektórych przepisów przyznających uprawnienia.

Wykładnia funkcjonalna a wykładnia systemowa

Wykładnia funkcjonalna jest pojęciowo odróżniana od wykładni systemowej. Wykładnia systemowa odwołuje się przede wszystkim do powiązań interpretowanego tekstu z innymi elementami systemu prawa, w tym do norm wyższego rzędu oraz zasad prawa. Wykładnia funkcjonalna odwołuje się natomiast do wiedzy, celów i wartości związanych z regulacją.

Oba rodzaje wykładni mogą jednak w konkretnej sprawie odwoływać się do powiązanych treści. Przykładowo określona wolność może być uwzględniona w wykładni systemowej jako norma-zasada obowiązująca w systemie prawa, a w wykładni funkcjonalnej jako wartość przypisywana prawodawcy. Odrębność obu typów wykładni ma zatem charakter pojęciowy, a nie musi oznaczać całkowitej rozłączności uwzględnianego materiału.

Wykładnia funkcjonalna a wykładnia celowościowa

Wykładnia funkcjonalna i wykładnia celowościowa nie są w każdej koncepcji wykładni pojęciami tożsamymi. W ujęciu Wróblewskiego wykładnia celowościowa była częścią szerszego uwzględniania kontekstu funkcjonalnego. Podobne rozróżnienie przyjęto w koncepcji derywacyjnej, w której dyrektywy celowościowe stanowią szczególny rodzaj dyrektyw funkcjonalnych i odnoszą się do celu regulacji, podczas gdy pozostałe dyrektywy funkcjonalne mogą odwoływać się również do wiedzy merytorycznej i innych wartości.

Dlatego spotykane w literaturze zamienne używanie określeń „wykładnia funkcjonalna” i „wykładnia celowościowa” wymaga każdorazowego ustalenia, jakie znaczenie nadaje tym terminom dany autor.

Granice pojęcia

W jednym z rozwiniętych ujęć wykładni funkcjonalnej odróżnia się ją od wnioskowań prawniczych opartych na założeniu konsekwentności ocen prawodawcy, takich jak argumentum a fortiori czy analogia iuris. Wnioskowania te prowadzą do uznania obowiązywania dalszej normy na podstawie norm już zrekonstruowanych, a zatem są operacją inną niż ustalanie znaczenia tekstu prawnego w toku wykładni.

W tym ujęciu poza zakresem wykładni funkcjonalnej pozostawia się także samo stosowanie klauzul generalnych oraz kwalifikowanie konkretnego stanu faktycznego jako mieszczącego się w nieostrym zakresie już zinterpretowanego wyrażenia. Są to czynności związane z dalszymi etapami stosowania prawa, a nie z wykładnią tekstu prawnego w ścisłym znaczeniu.

Problemy metodologiczne

Podstawowym problemem wykładni funkcjonalnej jest sposób kontrolowalnego ustalenia wiedzy, celów i wartości, które mają wpływać na wynik interpretacji. Przyjęcie różnych założeń aksjologicznych może prowadzić do różnych wyników wykładni tego samego tekstu. Znaczenie ma również wybór między wartościami z okresu ustanowienia aktu a wartościami przypisywanymi współczesnemu prawodawcy.

W derywacyjnej koncepcji wykładni problemy te ogranicza się między innymi przez przypisywanie elementów funkcjonalnych nie konkretnym uczestnikom procesu legislacyjnego, lecz modelowo pojmowanemu prawodawcy racjonalnemu, a także przez wymaganie uzasadnienia przyjmowanych ocen i preferencji oraz zachowanie ograniczającej roli reguł językowych.

Zobacz też wykładnia prawa wykładnia językowa wykładnia systemowa wykładnia celowościowa derywacyjna koncepcja wykładni racjonalny prawodawca ratio legis

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Wykładnia prawa