Stanisława Nikodym (z domu Liliental; ur. 2 lipca 1897 zm. 25 marca 1988) – polska matematyczka i artystka. Znana z wyników w teorii continuum. Jako pierwsza kobieta w Polsce uzyskała stopień doktora matematyki (1925).
Życiorys Urodziła się w Warszawie jako córka Natana Nuchima Lilientala – współpracownika Banku Zachodniego SA w Warszawie oraz Gitli Reginy Eiger – badaczki i etnografki zwyczajów i kultury żydowskiej. Miała młodszego brata Antoniego (ur. 1908). Uczęszczała do szkoły podstawowej Heleny Skłodowskiej-Szalay, a następnie do warszawskiej siedmioklasowej szkoły żeńskiej Kazimiery Kochanowskiej.
Maturę zdała w 1916 roku i tego samego roku rozpoczęła studia na Wydziale Filozoficznym UW, studiując matematykę u Stefana Mazurkiewicza, Zygmunta Janiszewskiego i Wacława Sierpińskiego.
W latach 1918–1919, przerywając studia, uczyła matematyki na kursach dla żołnierzy w wojsku polskim.
W 1924 roku wyszła za mąż za matematyka Ottona M. Nikodyma. Pod kierunkiem S. Mazurkiewicza uzyskała w 1925 r. stopień naukowy doktora na Uniwersytecie Warszawskim na podstawie pracy O rozcinaniu płaszczyzny przez zbiory spójne i continua.
W czerwcu 1926 roku Otto Nikodym i Stanisława Liliental pobrali się w obrządku rzymskokatolickim. Razem, w dniu 26 czerwca, odebrali swoje dyplomy doktorskie.
W 1926 roku dzięki stypendium rządowemu przez dwa lata studiowała wraz z mężem w Paryżu na Sorbonie. W 1930 po krótkim pobycie w Krakowie osiedli w Warszawie. Początkowo Stanisława została bibliotekarką w Gabinecie Matematycznym TNW kierowanym przez Samuela Dicksteina, a później asystentką prof. Franciszka Lei w Katedrze Matematyki na Politechnice Warszawskiej. Przed wojną opublikowała trzy książki i kilka artykułów.
Jej brat Antoni, chemik i oficer Wojska Polskiego, został zamordowany przez Rosjan w ramach zbrodni katyńskiej w 1940 roku.
Podczas niemieckiej okupacji Nikodymowie prowadzili tajne nauczanie matematyki. W powstaniu warszawskim stracili majątek oraz niepublikowane prace matematyczne. Po wojnie w 1946 roku wyjechali na kongres matematyków do Belgii, a następnie krótko tam mieszkali. Ostatecznie wyemigrowali do Stanów Zjednoczonych, osiedlając się w Gambier w stanie Ohio. Stanisława uczyła tam matematyki w Kenyon College w Gambier w stanie Ohio, gdzie jej mąż był również członkiem wydziału.
W 1974 roku zmarł jej mąż Otto Nikodym. Zaprojektowała jego pomnik nagrobny na cmentarzu w Doylestown w Pensylwanii. Po śmierci męża w 1974 roku przekazała swoje dokumenty i obrazy Centrum Historii Amerykańskiej Briscoe na Uniwersytecie Teksańskim w Austin. Następnie wróciła do Warszawy, gdzie zmarła w 1988 roku. Została pochowana na cmentarzu parafialnym w Tykocinie, w woj. białostockim.
Dorobek naukowy Prowadziła prace badawcze w obszarze teorii continuum. Jest autorką kilku podręczników z zakresu wiedzy matematycznej.
Dorobek artystyczny Jako studentka Stanisława Liliental brała udział w plenerach malarskich w Sandomierzu. Od 1922 roku malowała w technice akwareli pejzaże miejskie. Swoje prace prezentowała na wystawie w 1933 roku. Akwarele przekazała Muzeum Okręgowemu w Sandomierzu, w którego zbiorach znajdują się do dziś. Pisała również wiersze i sztuki teatralne.
W 2021 roku odbyła się wirtualna wystawa 180 prac artystki (akwarele, rysunki i szkice węglem oraz prace w technice mieszanej) w bibliotece Polskiego Instytutu Naukowego w Ameryce.
Archiwum W amerykańskim archiwum PIASA (The Polish Institute of Arts and Sciences of America) znajduje się wiele dokumentów prywatnych, korespondencja, kopie artykułów naukowych, kolekcje pocztówek i fotografii, katalogów wystaw malarstwa, wiersze, notatki do artykułów, esejów i opowiadań dla dzieci.
Wybrane prace naukowe 1925 Stanisława Nikodym O rozcinaniu płaszczyzny przez zbiory spójne i kontinua (Sur les coupures du plan faites par les ensembles connexes et les continus) Fundamenta Mathematicae 7 : 15–23 1928 Sur une condition nécessaire et suffisante pour qu’un sous-continu jordanien et plan soit lui-même jordanien Volume 12 / 1928, ibidem 12 (1928), s. 160–187 1928 Sur quelques propriétés des ensembles partout localement connexes, ibidem 12 (1928), s. 240–243 1928 Komunikat z dziedziny topologii, Atti del Congr. Intern, dei Matem. Bologna 1928 1930 1930 Sur la décomposition du cercle ouvert en arcs simples ouverts, II, ibidem 16 (1930), s. 7–16 1935 Une propriete topologiąue de la surface partout localement homeomorphe au plan euclidien, Mathematica Cluj 9 (1935), s. 103–109 1954 (z O. Nikodymem) Sur Textension des corps algebriąues abstraits par un procede generalise de Cantor, Rendiconti dell’Accademia Nazionale dei Lincei (Classe di Scienze Fisiche, Matematiche e Naturali) 17 (1954), s. 334-339 1957
Galeria prac artystycznych
Podręczniki 1936 Wybrane zadania z analizy matematycznej, 277 str., I wyd. Koło Chemików Studentów Polit. Warsz., Warszawa 1936; II wyd. Księgarnia Lingwistyczna, Kraków 1946. 1936 Stanisława Nikodym, Otto Nikodym Wstęp do rachunku różniczkowego, 62 str., I wyd. Nasza Księgarnia, Warszawa 1936; II wyd. Księgarnia W. Wilaka, Poznań 1947 1948 Wzory i krótkie repetitorium matematyki, 65 str., Księgarnia W. Wilaka, Poznań 1948
Przypisy
Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Polscy matematycy XX wieku Kategoria:Urodzeni w 1897 Kategoria:Zmarli w 1988 Kategoria:Polacy pochodzenia żydowskiego