thumb|Żołnierze Brygady Kawalerii SS. ZSRR, wrzesień 1941 Masakry na bagnach Prypeci, również pacyfikacja bagien Prypeci (niem. Befriedung der Prypec-Sümpfe) – akcja eksterminacyjna przeprowadzona latem 1941 roku na Polesiu przez Brygadę Kawalerii SS, wymierzona w zamieszkującą tam ludność żydowską.
W pierwszych tygodniach wojny niemiecko-sowieckiej pokryte bagnami i lasami obszary Polesia zostały ominięte przez posuwające się na wschód armie Wehrmachtu. Pod koniec lipca 1941 roku Reichsführer-SS Heinrich Himmler powierzył Brygadzie Kawalerii SS zadanie pacyfikacji tej swoistej „ziemi niczyjej”, przy czym głównym celem była w rzeczywistości eksterminacja zamieszkujących tam Żydów. Pierwsza akcja pacyfikacyjna rozpoczęła się 30 lipca 1941 roku i trwała do 13 sierpnia. Według oficjalnych meldunków brygada rozstrzelała w tym okresie 13 788 osób, w większości Żydów, a także wzięła 714 jeńców. W rzeczywistości liczba ofiar była zapewne większa i mogła sięgnąć 21,8 tys., a nawet 25 tys. W samym tylko Pińsku kawalerzyści SS wspólnie z funkcjonariuszami Einsatzgruppe zur besonderen Verwendung zamordowali co najmniej 7 tys. Żydów. Masakry przeprowadzano przy wydatnym wsparciu ze strony części miejscowej ludności nieżydowskiej.
15 sierpnia 1941 roku rozpoczęła się druga akcja pacyfikacyjna, która trwała do połowy września i objęła wschodnią część Polesia. Z rąk kawalerzystów SS zginęło wtedy kolejnych kilka tysięcy Żydów, m.in. podczas masowych egzekucji w Bobrujsku. W raporcie z 18 września 1941 roku, podsumowującym działania prowadzone na bagnach Prypeci, Hermann Fegelein oszacował, że dowodzona przez niego brygada zabiła 14 178 Żydów, 1001 partyzantów i 699 żołnierzy Armii Czerwonej. W rzeczywistości liczba ofiar akcji pacyfikacyjnej wyniosła prawdopodobnie od 24 tys. do 30 tys. mężczyzn, kobiet i dzieci, w większości Żydów.
Masakry na bagnach Prypeci były jednym z przełomowych momentów w historii Zagłady. Wtedy to bowiem po raz pierwszy jednostki SS otrzymały rozkaz mordowania wszystkich Żydów bez względu na wiek i płeć.
Geneza 22 czerwca 1941 roku hitlerowskie Niemcy dokonały ataku na ZSRR. W zamyśle Adolfa Hitlera nie był to tradycyjny konflikt zbrojny, lecz „starcie dwóch przeciwstawnych ideologii” oraz „wojna na wyniszczenie”. W ślad za armiami Wehrmachtu wyruszyły cztery Einsatzgruppen – specjalne grupy operacyjne SD i Sicherheitspolizei (SiPo). Ponadto na krótko przed wybuchem wojny, na bazie struktur SD i SiPo w okupowanej Polsce, powołano piątą grupę (Einsatzgruppe zur besonderen Verwendung), której poszczególne komanda operowały w bliskim sąsiedztwie niemiecko-sowieckiej linii demarkacyjnej. Zadaniem Einsatzgruppen była likwidacja wszystkich prawdziwych lub domniemanych przeciwników niemieckiego panowania, przy czym pod tym pojęciem rozumiano początkowo przede wszystkim działaczy komunistycznych, Żydów będących członkami partii komunistycznej lub zatrudnionych w sowieckim aparacie państwowym, a także „inne radykalne elementy”.
Nie były to jedyne niemieckie formacje policyjne, które zostały skierowane na wschód. Niezależnie od Einsatzgruppen powołano trzech Wyższych Dowódców SS i Policji (Höherer SS- und Polizeiführer, HSSPF), których zadaniem miało być zabezpieczenie i pacyfikacja podbitych terytoriów ZSRR. Byli nimi: SS-Gruppenführer Hans Adolf Prützmann – któremu podlegały okupowane tereny krajów bałtyckich i północnej Rosji (HSSPF „Rußland-Nord”), SS-Gruppenführer Erich von dem Bach-Zelewski – któremu podlegały okupowane tereny Białorusi (HSSPF „Rußland-Mitte”) oraz SS-Obergruppenführer Friedrich Jeckeln – któremu podlegały okupowane tereny Ukrainy (HSSPF „Rußland-Süd”). Trzem HSSPF podporządkowano m.in. 23 bataliony Ordnungspolizei.
Dodatkowo 7 kwietnia 1941 roku Reichsführer-SS Heinrich Himmler utworzył swój Einsatzstab („sztab specjalny”), przemianowany 6 maja tegoż roku na Kommandostab Reichsführer-SS („sztab dowodzenia Reichsführera-SS”, KRFSS). Strukturze tej podlegały bezpośrednio: 1. i 2. Brygada Piechoty SS (zmotoryzowane), 1. i 2. pułk kawalerii SS (przekształcone pod koniec lipca 1941 w Brygadę Kawalerii SS), ochotniczy oddział SS z Hamburga – złożony z Duńczyków, a także batalion ochrony Reichsführera-SS i jednostki pomocnicze. KRFSS podlegało łącznie około 19 tys. żołnierzy, z czego 16 328 służyło w trzech brygadach SS. Yehoshua Buchler określa jednostki KRFSS mianem „himmlerowskich prywatnych brygad morderców”.
Od pierwszych dni wojny funkcjonariusze Einsatzgruppen masowo rozstrzeliwali żydowskich mężczyzn, zazwyczaj nie próbując ustalić, czy są oni członkami partii komunistycznej lub pracownikami aparatu państwowego. Tymczasem 3 lipca 1941 roku Józef Stalin wygłosił swoje pierwsze przemówienie od momentu rozpoczęcia niemieckiej inwazji. Ogłosił wtedy między innymi rozpoczęcie wojny partyzanckiej na nieprzyjacielskich tyłach. Hitler uznał to za doskonały pretekst, by nadać niemieckiej okupacji jeszcze bardziej brutalny charakter i w ten sposób ułatwić późniejszą kolonizację podbitych obszarów ZSRR. Na spotkaniu z udziałem wysokiej rangi dostojników nazistowskich, które odbyło się 16 lipca w „Wilczym Szańcu”, stwierdził: „Wojna partyzancka daje nam przewagę, umożliwiając zniszczenie wszystkiego na naszej drodze. Na tym ogromnym obszarze należy zaprowadzić pokój tak szybko, jak tylko to możliwe. Aby to osiągnąć, trzeba rozstrzelać każdego, kto krzywo na nas spojrzy”. W praktyce oznaczało to przede wszystkim dalszą radykalizację niemieckiej polityki wobec Żydów. Po spotkaniu z Hitlerem, które odbyło się niedługo później w Berlinie, Himmler odnotował: „Kwestia żydowska / eksterminować jako partyzantów”. Utożsamianie wszystkich Żydów z partyzantami stało się odtąd obowiązującą linią polityki, którą SS i Wehrmacht stosowały wobec ludności nowo podbitych terytoriów.
Do eksterminacji Żydów pod pretekstem walki z partyzantką skierowano zarówno oddziały Ordnungspolizei, jak i jednostki Waffen-SS, które podlegały Kommandostab Reichsführer-SS. Jak się wkrótce okazało, masakry urządzane przez te formacje pod względem liczby ofiar oraz brutalności nie ustępowały zbrodniom Einsatzgruppen. Rozkazem z 27 czerwca 1941 roku 1. Brygada Piechoty SS oraz oba pułki kawalerii SS – dotychczas podlegające pod względem operacyjnym Wehrmachtowi oraz prowadzące działania bojowe nad Narwią i Biebrzą – zostały wycofane z pierwszej linii frontu z uzasadnieniem, że Reichsführer-SS potrzebuje ich do realizacji innych zadań. 6 lipca Himmler wydał pierwszą dyrektywę w sprawie zaangażowania jednostek KRFSS w pacyfikację obszarów leżących na tyłach frontu. Z kolei rozkazem z 19 lipca oba pułki kawalerii SS podporządkowano HSSPF „Rußland-Mitte” Erichowi von dem Bach-Zelewskiemu, podczas gdy HSSPF „Rußland-Süd” Friedrichowi Jeckelnowi przydzielono 1 Brygadę Piechoty SS. Zadaniem tych jednostek miało być odtąd „zaprowadzanie porządku” na okupowanych terytoriach ZSRR.
Polesie w pierwszych tygodniach wojny niemiecko-sowieckiej Polesie wraz z pokrywającymi go rozległymi lasami, bagnami i bezdrożami było obszarem, na którym panowały warunki niesprzyjające prowadzeniu działań wojennych, w tym zwłaszcza operacjom z użyciem sprzętu zmechanizowanego. Z tego powodu przygotowując plany inwazji na ZSRR, niemieckie dowództwo wytyczyło główne kierunki ofensywy na północ i na południe od „błot pińskich”. Wobec szybkich postępów Wehrmachtu obszar ten stał się swoistą „ziemią niczyją”, pozostającą za linią frontu. Polesie co do zasady nie było również obszarem działania Einsatzgruppe B i C, które podążały odpowiednio za grupami armii „Środek” i „Południe”. Między 22 czerwca a 8 lipca 1941 roku Niemcy zdołali obsadzić większe miejscowości Polesia, zwłaszcza te położone przy szlakach komunikacyjnych. Do wielu miasteczek położonych na uboczu zdołali jednak dotrzeć dopiero po upływie kilku tygodni.
Na przełomie czerwca i lipca 1941 roku na terenach przedwojennego województwa poleskiego przebywało prawdopodobnie około 100 tys. Żydów. Były to zarówno osoby zamieszkujące te ziemie przed wrześniem 1939 roku, jak i liczni uchodźcy, którzy w okresie dwuletnich rządów sowieckich uciekli z niemieckiej strefy okupacyjnej i osiedlili się w tamtejszych sztetlach. Niemiecka inwazja stanowiła dla Żydów kompletne zaskoczenie. Tylko nielicznym udało się uciec w głąb ZSRR.
Do przełomu sierpnia i września 1941 roku, a w niektórych wypadkach nawet do połowy września, okupowane tereny Polesia znajdowały się pod zarządem wojskowym. W miejscowościach znajdujących się pod niemiecką kontrolą przystąpiono do tworzenia Judenratów. Żydom narzucono obowiązek noszenia specjalnych oznaczeń oraz objęto ich przymusem pracy. Znakowano także należące do nich domy, sklepy i warsztaty. Jednocześnie na okupowanych obszarach tworzyły się – spontanicznie lub z niemieckiej inspiracji – lokalne straże porządkowe i policje tymczasowe. Na północnym i środkowym Polesiu wstępowali do nich przede wszystkim Polacy i Białorusini, podczas gdy na południowym Polesiu były one zdominowane przez Ukraińców. W ich szeregi przyjmowano również volksdeutschów oraz Rosjan o nastawieniu antykomunistycznym.
Po 22 czerwca 1941 roku w co najmniej kilkunastu miejscowościach Polesia miejscowa ludność (Białorusini, Ukraińcy, Polacy, Rosjanie, Niemcy) dokonała pogromów, podczas których Żydzi padali ofiarą pobić, grabieży, gwałtów, a nawet zabójstw. Do antyżydowskich wystąpień doszło m.in. w Dawidgródku, Horodyszczu, Janowie Poleskim, Kamieniu Koszyrskim i jego okolicach, Lelczycach, Łachwie, Stolinie i Telechanach. Zazwyczaj owe pogromy miały miejsce w okresie „próżni władzy”, tj. między ucieczką Sowietów a nadejściem Niemców. W większości wypadków były one motywowane chęcią grabieży żydowskiego mienia. W kilku wsiach powiatu koszyrskiego miejscowych Żydów prawdopodobnie wymordowała banda złożona z wypuszczonych z więzień kryminalistów. W niewyjaśnionych okolicznościach, być może z rąk ukraińskich nacjonalistów, zginęło także ponad 100 Żydów ze wsi Czerniany. W wielu wypadkach sprawcy pogromów wstąpili później w szeregi kolaboracyjnej policji pomocniczej i pomagali Niemcom w eksterminacji Żydów.
W zajętych przez Niemców miastach i miasteczkach doszło natomiast do pierwszych masowych egzekucji. Największa miała miejsce w Brześciu nad Bugiem, gdzie na początku lipca funkcjonariusze Einsatzgruppe zur besonderen Verwendung oraz 307. batalionu Ordnungspolizei zamordowali ponad 4 tys. Żydów, a także około 400 Rosjan i Białorusinów (według Grzegorza Berendta liczba ofiar sięgnęła 5 tys.). Także w Telechanach z rąk funkcjonariuszy 316. batalionu Ordnungspolizei zginęła pewna liczba Żydów (24 lipca).
Pierwsza operacja na bagnach Prypeci Proces rozkazodawczy Polesie było zamieszkiwane przez liczne społeczności żydowskie, a ponadto w tamtejszych lasach i na bagnach ukrywały się niedobitki rozbitych dywizji sowieckich. Niemcy obawiali się, że ta swoista „ziemia niczyja” stanie się bazą wypadową, z której regularne oddziały Armii Czerwonej oraz partyzanci będą przeprowadzać uderzenia na ich tyły. W konsekwencji poleskie bagna, które Himmler uznawał w dodatku za „podatny grunt dla elementów wrogo nastawionych wobec Rzeszy Niemieckiej, zarówno w sercu, jak i w duszy”, stały się obszarem pierwszej wielkiej akcji pacyfikacyjnej w wykonaniu jednostek podległych KRFSS.
Kwestię „przeczesania bagien Prypeci” Himmler i Erich von dem Bach-Zelewski omówili po raz pierwszy 10 lipca. Następnego dnia dowódca Pułku Policji Porządkowej „Środek” Max Montua, działając z upoważnienia HSSPF „Rußland-Mitte”, wydał rozkaz rozstrzeliwania wszystkich Żydów w wieku od 17 do 45 lat, którym „udowodniono szabrownictwo”. 28 lipca Himmler wydał oficjalny rozkaz w sprawie przeprowadzenia operacji na bagnach Prypeci, jednocześnie powierzając bezpośrednie nią kierowanie Erichowi von dem Bach-Zelewskiemu.