Józef Zadzierski ps. Wołyniak, Zawisza (ur. 5 września 1923 w Kostopolu, zm. w nocy z 28 na 29 grudnia 1946 w Szegdach) – żołnierz Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie”, członek NOW, żołnierz oddziału Jana Kamera „Bolesława” oraz oddziału OP-44 NOW-AK por. Franciszka Przysiężniaka „Ojca Jana”, dowódca oddziału partyzanckiego NOW, oskarżany o zbrodnie wojenne.
Życiorys Lata 1923–1939 Syn WładysławaZginął w czasie wojny w niewyjaśnionych okolicznościach. D. Garbacz, Józef Zadzierski (1923–1946), [w:] Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944–1956. Słownik biograficzny, t. 2, Kraków – Warszawa – Wrocław 2004, s. 568; D. Garbacz, „Wołyniak”. Legenda prawdziwa, Stalowa Wola 1997, s. 5; J. Łukasiewicz, Sybir w pół drogi. Wspomnienie o kpt. Józefie Zadzierskim „Wołyniaku”, „Janowskie Korzenie” 2007, nr 8, s. 80. i Stanisławy z d. Korczyc-BrochwiczZginęła w Powstaniu Warszawskim. D. Garbacz, Józef Zadzierski (1923–1946)..., s. 568; J. Łukasiewicz, op. cit., s. 80. urodzony w 5 września 1923 w Kostopolu. Jego rodzeństwem byli Edmund (1912–1940), ofiara zbrodni katyńskiejUr. 16 XI 1912 r., absolwent Liceum Krzemienieckiego i, jako plutonowy podchorąży, Wołyńskiej Szkoły Podchorążych Rezerwy Artylerii im. Marcina Kątskiego we Włodzimierzu Wołyńskim, student ekonomii Uniwersytetu Poznańskiego, działacz Młodzieży Wszechpolskiej, uczestnik kampanii wrześniowej 1939 r. jako oficer 13. pułku artylerii lekkiej, więzień obozu w Starobielsku. Zginął w 1940 r. w Katyniu. D. Garbacz, Józef Zadzierski (1923–1946)..., s. 569; J. Łukasiak, Wołyńska Szkoła Podchorążych Rezerwy Artylerii im. Marcina Kąckiego, Pruszków 2000, s. 73, 261; J. Tucholski, Mord w Katyniu, Warszawa 1991, s. 515., oraz Maria (1914–2000)Absolwentka równieńskiego gimnazjum, dyplomowana pielęgniarka, żołnierz AK o pseudonimie „Maria”, uczestniczka powstania warszawskiego jako sanitariuszka batalionu NOW-AK „Harnaś”. R. Bielecki, „Gustaw” – „Harnaś”. Dwa powstańcze bataliony, Warszawa 1989, s. 335–336, 491; D. Garbacz, Józef Zadzierski (1923–1946)..., s. 569. i Alina (1916–2004)Absolwentka gimnazjum w Równem, członkini Centralnego Wydziału Propagandy KG NOW oraz Centralnego Wydziału Kobiecego ZG SN, aresztowana przez Niemców w 1943 r., wykupiona, uczestniczka Powstania Warszawskiego jako żołnierz batalionu NOW-AK „Gustaw”. W 1943 r. wyszła za mąż za Mariana Stanisława Glińskiego. Po wojnie skończyła studia historyczno-filozoficzne na UJ i UAM i działała w konspiracji niepodległościowej. R. Bielecki, op. cit., s. 448; D. Garbacz, Józef Zadzierski (1923–1946)..., s. 569–570; K. Komorowski, Polityka i walka. Konspiracja zbrojna ruchu narodowego (1939–1945), Warszawa 2000, s. 123, 129; K. Mirecki, Narodowa Organizacja Wojskowa w Centralnym Okręgu Przemysłowym. Wojna i konspiracja (Wspomnienia), [bmw] 1988, s. 46..
Po ukończeniu szkoły powszechnej przez kilka miesięcy był uczniem lwowskiego Korpusu Kadetów, skąd zabrał go ojciec, obawiając się wpływu piłsudczyków na syna. W 1938 r. zamieszkał wraz z rodzicami w Warszawie. Po wybuchu wojny uciekł z domu i walczył jako zwiadowca konny w szeregach Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie”Informacja o udziale Zadzierskiego w Kampanii Wrześniowej w ramach SGO „Polesie” wzbudza duże wątpliwości. Nie ma na to żadnych dowodów poza opowiadaniem samego Zadzierskiego. Miał on jednak skłonności do wymyślania „faktów” ze swojego życiorysu. Przykładem fantazjowania „Wołyniaka” jest wielokrotnie powtarzana przez niego opowieść o tym, że jego rodzinę zabili Ukraińcy co oczywiście było nieprawdą. dowodzonej przez gen. Franciszka Kleeberga. Po bitwie pod Kockiem dostał się do niewoli, jednak został zwolniony ze względu na młody wiek.
Lata 1939–1944 Od 1939 r. działał w konspiracji narodowej. Na tajnych kompletach w Warszawie uzyskał maturę, po czym ukończył podziemną podchorążówkę w Dańkowie, będąc jednocześnie żołnierzem oddziału Jana Kamera „Bolesława” o pseudonimie Zawisza. Zagrożony dekonspiracją został przeniesiony do Okręgu Rzeszów NOW, gdzie od końca maja 1943 r. był członkiem oddziału OP-44 por. Franciszka Przysiężniaka „Ojca Jana”, w szeregach którego brał udział w potyczkach z Niemcami i Ukraińcami, m.in. 26 lipca w Bukowinie, 23 września pod Ujściem, 12 października pod Dąbrowicą. Po klęsce w starciu mającym miejsce 28 grudnia pod Grabą, w którym wyróżnił się odwagą, odszedł z oddziału „Ojca Jana” i w okolicach Leżajska zorganizował oddział dyspozycyjny Komendy Okręgu Rzeszów NOW (jego bliskim współpracownikiem był Michał Krupa)Razem z „Wołyniakiem” z oddziału „Ojca Jana” odeszli żołnierze dowodzonej przez Zadzierskiego drużyny dyspozycyjnej: Stanisław Pyćko „Tata”, Szczepan Winiarski, Jan Kościółek, Paweł Majcher „Czarny Antek”, Józef Gagosz „Siuzdak” oraz Franciszek Gagosz „Topór”. Więcej na temat postawy „Wołyniaka” pod Grabą oraz okoliczności jego odejścia z oddziału „Ojca Jana” patrz: D. Garbacz, „Wołyniak”..., s. 22–25..
Od stycznia 1944 r. przeprowadził szereg akcji zbrojnych. Zlikwidował m.in. posterunki policji ukraińskiej w Księżpolu, Obszy, Potoku Górnym, Cieplice, Kuryłówce. Współpracował z sowieckim zgrupowaniem partyzanckim płk. Petra Werszyhory w czasie walk w rejonie Dąbrowicy, Ożanny, Kuryłówki i Cieplic oraz w trakcie próby zdobycia Krzeszowa. Dzięki rozbijaniu przez jego grupę niemieckich grup kontyngentowych ustały rekwizycje żywności we wsiach Zasania. Od kwietnia 1944 r. jego oddział walczył z grupami UPA. Oddział „Wołyniaka” tworzyło wtedy kilka osób przebywających na stałe z Zadzierskim, oraz kilka innych dołączających do nich w razie potrzeby. Podczas ofensywy Sowietów 24 lipca 1944 r. przeprowadził (wskazał bród na rzece) przez San oddziały gen. Puchowa i umożliwił im opanowanie opuszczonego przez Niemców Leżajska bez żadnych walk i strat, za co został prawdopodobnie przez Sowietów odznaczonyGarbacz Dionizy, Żołnierze „Wołyniaka”, Stalowa Wola 1999, s. 9.Przypisywanie „Wołyniakowi” zasług w wyzwoleniu Leżajska to jeden z elementów tworzonej obecnie o nim legendy. Leżajsk wyzwolił 1178 pp płk. F.Barbasowa (Барбасов, Феоктист Александрович), z 350 DP gen. mjr G. Wiechina, z 13 Armii gen płk N. Puchowa. 1178 pp prowadził walki wzdłuż Sanu na odcinku od Sieniawy w kierunku północnym. (O walkach w okolicach Leżajska pisał W. Szymczyk, Od Sanu do Wisły i Wisłoki, [w:] „Nowiny” nr 179 z 3.08.1989 r.). Przeprawił się przez rzekę na wysokości Rzuchowa, gdyż tam był bród, o którym wiedział każdy okoliczny chłop. Możliwe, że wiedział o tym i „Wołyniak” i przekazał tę informację żołnierzom Barbasowa. Czy został za to odznaczony?. Ponoć ktoś widział jak wręczali mu Ruscy odznaczenie na rynku w Żołyni, sam „Wołyniak” nigdy o tym nic nie mówił. Jeżeli chodzi o zdobycie Leżajska to po przejściu Sanu żołnierze 1178 pp napotkali na niewielki niemiecki opór w Wierzawicach (dawny folwark Potockiego) i po złamaniu go weszli z marszu do opuszczonego przez Niemców Leżajska. Gwoli ścisłości trzeba jednak dodać, o czym wspomina w książce „Żołnierze Wołyniaka” D. Garbacz, że świadek tamtych czasów Zbigniew Zawilski twierdzi, iż: „Matka Boska Cudowna z Leżajska i „Wołyniak” ocalili miasto”, przedost. akapit.
Lata 1944–1946 Pod koniec lipca 1944 r. na rozkaz władz okręgowych NOW zorganizował w Leżajsku milicję i został jej komendantem. 23 września 1944 r. został aresztowany przez NKWD i osadzony w więzieniu na Zamku w Rzeszowie, skąd później został przeniesiony do obozu w Bakończycach. W końcu listopada 1944 r. uciekł z kilkoma towarzyszami z transportu żołnierzy Polskiego Państwa Podziemnego do obozu w Związku Radzieckim. Po powrocie w okolice Leżajska i Kuryłówki założył oddział, w skład którego weszli przeważnie partyzanci walczący wcześniej z Niemcami i Ukraińcami. Początkowo oddział, w międzyczasie podporządkowany rzeszowskiemu Okręgowi NOWOkręg Rzeszów mimo wejścia w struktury Narodowego Zjednoczenia Wojskowego nadal używał nazwy „Narodowa Organizacja Wojskowa”. Więcej o działalności rzeszowskiego Okręgu NOW patrz: K. Kaczmarski, Okręg Rzeszowski Stronnictwa Narodowego i Narodowego Zjednoczenia Wojskowego (Narodowej Organizacji Wojskowej) w latach 1944–1947 (zarys problematyki), „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2004, nr 21, s. 73–94., liczył kilkunastu partyzantów. Wiosną 1945 r. jego liczebność wzrosła do około stu żołnierzy, by w okresie szczytowym (maj 1945 r.) osiągnąć poziom około dwustu partyzantówOddział „Wołyniaka”, podobnie jak i inne oddziały partyzanckie polskiego podziemia niepodległościowego działające na terenie Rzeszowszczyzny, cechowała znaczna fluktuacja kadrowa. W charakterystyce oddziału, sporządzonej przez funkcjonariuszy rzeszowskiej SB, zewidencjonowano 327 członków i współpracowników oddziału. Jest to jednak prawdopodobnie liczba minimalna, o czym może świadczyć fakt, że w charakterystyce innego oddziału partyzanckiego NOW, dowodzonego przez Bronisława Gliniaka „Radwana”, zewidencjonowano tylko 167 członków i współpracowników, mimo że według zeznań zastępcy „Radwana”, Zygmunta Drabika „Zabawy”, oddział ten w szczytowym okresie działalności liczył ok. 250 żołnierzy. Por. ibidem, s. 76–78.. Toczył walki z władzą komunistyczną i ACz, chronił ludność Zasania przed atakami oddziałów UPA. We współpracy z innymi organizacjami podziemnymi likwidował w Leżajskiem i na Zasaniu przestępców oraz tajnych współpracowników milicji, UB i KBW.
W lutym 1945 r. jego oddział zamordował w Leżajsku napotkanych Żydów – 9 osób i Ukraińców – 78 osóbPaweł Smoleński, Miało być cicho i spokojnie, [w:] tegoż, Pochówek dla rezuna, Czarne, Wołowiec 2001, .. thumb|240px|Tablica nagrobna Józefa Zadzierskiego na cmentarzu obok kościoła św. Józefa Dzięki jego dowództwu oddziały NOW 19 marca 1945 r. rozgromiły ukraińsko-sowiecki atak na KuryłówkęT. Bereza, Piskorowice 18 IV 1945. Przyczyny i przebieg napadu na ukraińską wieś. Weryfikacja liczby ofiar, „Niezależna Gazeta Polska” 2007, nr 7, Dodatek specjalny IPN, s. IV; D. Garbacz, Żołnierze „Wołyniaka”, Stalowa Wola 1999, s. 22–25.. Podążyły następnie za rozbitym wrogiem do Kulna, paląc wieś i mordując od kilkunastu do 80 cywilnych mieszkańców narodowości ukraińskiej.