Muzeum „Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie” – muzeum na wolnym powietrzu typu parkowego, utworzone oficjalnie w 1974 roku na terenie ówczesnego Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku (późniejszy Park Śląski) w Chorzowie. Ekspozycja dla zwiedzających została otwarta w 1975 roku. Prezentuje ona zabytki budownictwa wiejskiego, małomiasteczkowego i prefabrykowanego wraz z aranżacjami ich wnętrz, pochodzące z obszaru wschodniego Górnego Śląska oraz zachodniej Małopolski (Zagłębia Dąbrowskiego). W sześciu sektorach geograficznych i jednym tematycznym rozmieszczono około 78 obiektów małej i dużej architektury, wznoszonych od XVII do XX wieku. Instytucja jest częścią Szlaku Architektury Drewnianej Województwa Śląskiego i pełni rolę jego organizatora.
Nazwa instytucji W 1963 roku w ramach Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu utworzono jednostkę organizacyjną pod nazwą Muzeum Wsi Górnośląskiej. Kierował nią Zespół Realizatorski Muzeum Wsi Górnośląskiej, który był odpowiedzialny za prowadzenie badań terenowych i koordynację prac budowlanych. W 1972 roku nazwę jednostki zmieniono na Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie, aby lepiej oddawała charakter instytucji zaprojektowanej jako muzeum na wolnym powietrzu typu parkowego. W 1974 roku jednostka została usamodzielniona pod dotychczasową nazwą. W 2010 roku dla instytucji przyjęto nazwę Muzeum „Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie”.
Położenie Muzeum znajduje się w województwie śląskim, na terenie miasta Chorzów, w obrębie parku Śląskiego. Obszar, na którym w połowie XX wieku powstała instytucja, już od okresu średniowiecza był wykorzystywany jako pola uprawne przez chłopów ze wsi Chorzów (późniejszy Chorzów Stary). W XIX wieku w jego południowej części zbudowano szyb im. Juliusza Ligonia, należący do Kopalni Węgla Kamiennego „Król”. W 1934 roku wieś Chorzów została połączona z miastem Królewska Huta i gminą Hajduki Wielkie, tworząc miasto Chorzów. Większość terenu przyszłego muzeum była użytkowana rolniczo aż do lat 50. XX wieku. W okresie budowy Stadionu Śląskiego oraz zbiornika wodnego na Górze Redena teren został zdegradowany. W 1963 roku, na około 22 hektarach terenu przeznaczonego pod budowę muzeum, rozpoczęto intensywne prace rekultywacyjne i kształtujące. Miały one na celu dostosować go do potrzeb projektowanej ekspozycji. W 2014 roku powierzchnia muzeum powiększyła się do około 33 hektarów poprzez przyłączenie działek sąsiadujących z gruntami instytucji od północnego zachodu i południowego wschodu.
Historia Najstarsze dzieje (1928–1951) Pierwsze udokumentowane plany utworzenia na Górnym Śląsku muzeum na wolnym powietrzu sięgają roku 1928. Wówczas dr Tadeusz Dobrowolski, wojewódzki konserwator zabytków i dyrektor Muzeum Śląskiego w Katowicach, zadeklarował w piśmie do kurii biskupiej w Katowicach utworzenie instytucji mającej na celu gromadzenie i prezentowanie zabytków architektury drewnianej, do której przeniesione zostałyby między innymi najbardziej wartościowe i zagrożone drewniane kościoły, stanowiące obciążenie dla parafii.
W 1930 roku Skarb Śląski zakupił pierwszy obiekt na potrzeby projektowanej ekspozycji – spichlerz dworski z Gołkowic, datowany na 1688 rok. W 1933 roku został on przeniesiony do parku im. Tadeusza Kościuszki w Katowicach. Kolejną translokację przeprowadzono w 1938 roku, kiedy do tego samego parku przeniesiono drewniany kościół z Syryni, wzniesiony w 1510 roku. Świątynię uroczyście otwarto 11 czerwca 1939 roku, niedługo przed wybuchem II wojny światowej. Likwidacja Muzeum Śląskiego i aresztowanie Tadeusza Dobrowolskiego w ramach Sonderaktion Krakau zahamowały rozwój katowickiego muzeum na wolnym powietrzu.
W pierwszych latach po II wojnie światowej obiekty przeniesione do parku im. Tadeusza Kościuszki w Katowicach pozostawały bez należytej opieki. Nie podejmowano również żadnych prac mających na celu dalszą rozbudowę muzeum, choć problematyka ochrony zabytków budownictwa drewnianego pozostawała obecna w środowiskach muzealniczych i konserwatorskich regionu.
Faza projektowa (1952–1963) Do idei muzeum na wolnym powietrzu powrócono na początku lat 50. XX wieku. W 1952 roku podczas XXVII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Stalinogrodzie (ówczesna nazwa Katowic) zgłoszono wniosek dotyczący utworzenia takiej instytucji w obrębie nowo powstającego Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku.
W 1953 roku rozpoczęto systematyczne badania terenowe ukierunkowane na dokumentację folkloru, budownictwa i strojów ludowych Górnego Śląska. Prace te prowadzili m.in. prof. Mieczysław Gładysz i dr Józef Ligęza, a uczestniczyli w nich etnografowie z Bytomia, Gliwic i Bielska-Białej. W 1955 roku ustalono, że pod budowę muzeum zostanie przeznaczona wschodnia część Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku, pomiędzy kolejką młodzieżową a zabudowaniami kolonii Agnieszki. Wcześniej rozważano jeszcze powrót do rozbudowy muzeum na terenie Parku Kościuszki w Katowicach. Miała ona obejmować remont spichlerza z Gołkowic oraz kościoła z Syryni oraz translokacje kolejnych budynków. Łącznie zamierzano przenieść 27 obiektów. Projekt porzucono, ze względu na niewielką powierzchnie, która byłaby dostępna w tej lokalizacji. Według nowej koncepcji spichlerz z Gołkowic miał być przeniesiony do chorzowskiego muzeum na wolnym powietrzu. W 1956 roku przeprowadzono szczegółową inwentaryzację obiektów drewnianych w województwie katowickim. W jej wyniku zarejestrowano 850 zabytków, z których część uznano za możliwe do translokacji i wykorzystania na ekspozycji muzealnej.
Pierwsze założenia projektowe muzeum na wolnym powietrzu przygotowano w 1957 roku. Ich autorami byli Anzelm Gorywoda i Maria Suboczowa. Projekt zakładał przeniesienie 66 obiektów różnego typu z obszaru historycznego Górnego Śląska. W 1961 roku powołano pięcioosobowy zespół skansenowski przy Komisji Etnograficznej Śląskiego Instytutu Naukowego, któremu przewodniczył Ludwik Dubiel. Zadaniem zespołu była ocena stanu zachowania i wytypowanie obiektów przeznaczonych do przeniesienia, a także sporządzenie niezbędnej dokumentacji.
W 1962 roku Anzelm Gorywoda i Maria Suboczowa opracowali kolejną wersję koncepcji, przewidującą utworzenie muzeum na powierzchni 24 ha z 67 obiektami. W związku z decyzją o utworzeniu w 1961 roku Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu zmniejszono liczbę obiektów przewidzianych do przeniesienia z zachodniej części Górnego Śląska, a w projekcie w większym stopniu uwzględniono budynki ze wschodniej części regionu.
W 1963 roku, ze względu na ogłoszenie planu przeprowadzenia drogi, przez środek terenu przeznaczonego pod budowę muzeum, zdecydowano o zmianie lokalizacji instytucji. Zamiast we wschodniej części Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku postanowiono utworzyć ją w części północno-zachodniej. Oznaczało to konieczność dostosowania dokumentacji projektowej do nowego położenia. Podczas prac ponownie zredukowano liczbę obiektów z terenu województwa opolskiego, a w ich miejsce ujęto budynki z obszaru Zagłębia Dąbrowskiego.
W październiku 1963 roku na mocy uchwały PWRN powołano trzyosobowy Zespół Realizatorski Muzeum Wsi Górnośląskiej działający przy Muzeum Górnośląskim w Bytomiu. Na jego czele stanął Leszek Dzięgiel, a celem zespołu było przygotowanie przyszłej placówki do samodzielnego funkcjonowania i rozpoczęcie translokacji obiektów zabytkowych.
Budowa muzeum (1964–1975) W 1964 roku zakończono prace nad szczegółowym opisem technicznym do projektu zagospodarowania przestrzennego, przygotowanym przez Państwowe Przedsiębiorstwo Pracownie Konserwacji Zabytków Oddział w Krakowie i biuro „Miastoprojekt” Kraków. Głównym projektantem był inż. Julian Klimek. W tym samym roku przeniesiono pierwsze dwa obiekty: spichlerz plebański z Warszowic (połowa XVIII wieku) oraz wiatrak z Grzawy (I połowa XIX wieku). W tym okresie udało się także wykonać doraźny remont spichlerza z Gołkowic, którego stan pogarszał się z każdym rokiem, wskutek oddziaływania warunków atmosferycznych i aktów wandalizmu. Obiekt nie został jednak przeniesiony do muzeum, gdyż spłonął 30 października 1969 roku.
W 1965 roku wstrzymano dalsze translokacje i działalność zespołu realizatorskiego do czasu przygotowania zaplecza technicznego. Dalsze prace toczyły się w ramach biura Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków na czele którego stał Adam Kudła. Występował on bowiem w charakterze inwestora i koordynatora całego przedsięwzięcia. Wzniesiono wówczas dwa magazyny drewna, wiatę do impregnacji, stolarnię oraz budynek administracyjno-socjalny. W 1969 roku reaktywowano i rozbudowano Zespół Realizatorski Muzeum Wsi Górnośląskiej pod kierunkiem Stefana Cechowicza. W tym czasie przeniesiono kolejne obiekty, m.in. stodołę z Grzawy, szopy z Kobióra i spichlerz z Bujakowa. W 1972 roku podjęto decyzję o zmianie nazwy instytucji z Muzeum Wsi Górnośląskiej na Górnośląski Park Etnograficzny, co miało odzwierciedlać charakter parkowy planowanej inwestycji.
Na mocy zarządzenia Wojewody Katowickiego z 15 lipca 1974 roku postanowiono o powołaniu 1 sierpnia 1974 roku samodzielnej placówki muzealnej. Uroczystość otwarcia ekspozycji powiązano z ogólnopolską konferencją naukową poświęconą ochronie budownictwa drewnianego, zorganizowaną 22–23 maja 1975 roku w ramach Międzynarodowego Roku Ochrony Zabytków. Dla zwiedzających muzeum zostało otwarte 1 czerwca 1975 roku.
Rozwój muzeum (od 1976) Po otwarciu instytucji rozpoczął się dalszy etap jej rozwoju. Stopniowo przenoszone były kolejne obiekty przewidziane w projekcie zagospodarowania przestrzennego muzeum. Oferta placówki została poszerzona o działalność imprezową. W drugiej połowie lat 70. XX wieku muzeum organizowało pierwsze wydarzenia folklorystyczne, m.in. Popołudnie w skansenie (1977) oraz Wiosenne Wici Folklorystyczne (od 1979). Pod koniec lat 70. XX wieku na terenie ekspozycji zaczęto także uprawiać pola, dzięki czemu lepiej oddawała ona krajobraz wiejski.
Od 1985 roku na terenie muzeum lokalizowano jedną ze scen w ramach Święta Prasy, imprezy organizowanej cyklicznie na terenie Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku. W 1988 roku powołano w muzeum Dział Oświatowy, którego zadaniem było przygotowanie oferty edukacyjnej, adresowanej dla uczniów szkół.
W latach 90. XX wieku rozbudowywano ofertę programową, organizując kolejne wydarzenia cykliczne, takie jak Wakacje w Skansenie (od 1993) oraz Śląskie Gody (od 1996). W 1997 roku poświęcono kościół z Nieboczów, przeniesiony do muzeum w 1995 roku. Na początku XXI wieku muzeum włączono do Szlaku Architektury Drewnianej (2002), a do repertuaru imprez dołączyły wydarzenia takie jak Dzień Kartofla (od 2003) i Piknik Malarski „Sielskie Klimaty” (od 2004).
W 2012 roku instytucja zaczęła organizować Noc w Muzeum, a w 2013 roku oddano do użytku pierwszy w jej historii budynek administracyjno-wystawienniczy (wcześniej biura zlokalizowane były w tymczasowych barakach). W latach 2014–2017 zrealizowano projekty rewitalizacji systemów wodnych, budowy nowych obiektów oraz rekonstrukcji kościoła ewangelickiego z Bobrka. W tym okresie muzeum rozpoczęło także intensywną działalność wydawniczą oraz zostało wpisane do Państwowego Rejestru Muzeów. W 2019 roku muzeum osiągnęło najwyższą w swojej historii frekwencję – ponad 100 tysięcy zwiedzających.
Okres pandemii COVID-19, przyniósł ograniczenia w udostępnianiu ekspozycji, które odbiły się znaczącym spadkiem frekwencji i koniecznością zmiany funkcjonowania instytucji w latach 2020–2022. W 2023 roku powstała Dygająca Kapela, czyli zespół śpiewaczy działający przy muzeum, wykonujący głównie śląskie i zagłębiowskie pieśni ludowe. W 2024 roku zorganizowano pierwsze oprowadzanie po śląsku w ramach projektu ETNOszpacyr po noszymu. W 2025 roku muzeum obchodziło jubileusz 50-lecia otwarcia. Instytucja zajmowała wówczas obszar około 33 hektarów i prezentowała 78 obiektów architektury z obszaru Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego.
Obszar i cel działania