Spółdzielczość rolnicza w II Rzeczypospolitej – dobrowolne zrzeszenie rolników, powstałe w celu podejmowania wspólnych przedsięwzięć gospodarczych, produkcyjnych, oświatowych i kulturalnych, opartych wyłącznie na pracy członków. Spółdzielnie działały na podstawie ustaw, statutów oraz regulacyjnej funkcji państwa.
Początki spółdzielni rolniczych Pierwsze spółki rolnicze pojawiły się w XVIII w., jako organizacje drobnego kredytu, w których tkwiły pierwiastki spółdzielcze. Rozwój spółdzielni rolniczych rozpoczął się w drugiej połowie XIX w. z różnym tempem w poszczególnych dzielnicach Polski. Na uwagę zasługują początki pracy rolniczo-spółdzielczej Stanisława Staszica przypadające na 1816 r., kiedy utworzono Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie.
Cechą charakterystyczna spółdzielczości rolniczej było występowanie różnorodnych form organizacyjnych, które zdobyły sobie uznanie w środowisku wiejskim. Głoszone przez ruch spółdzielczy ideały zawierały w sobie zarówno formy samopomocy czy samoorganizacji, jak również samoobrony przed niekorzystnymi zjawiskami występującymi w rolnictwie. Kolejną cechą spółdzielczości było, że powstawał jak ruch oddolny, który umożliwiał zorganizowanie różnych form działalności, oczekiwanych przez środowisko wiejskie. Początkowo wśród rolników duże uznanie zdobyły sobie spółdzielnie pożyczkowe, które chroniły przed lichwą, tak uciążliwą dla społeczeństwa wiejskiegoArkadiusz Rozwadowski, Spółdzielczość w Polsce, Ministerstwo Przemysłu, Handlu i Żeglugi, Nakład własny, Londyn 1944.Elżbieta Magiera, Zarys rozwoju ruchu spółdzielczego na ziemiach polskich pod zaborem pruskim w drugiej połowie XIX w. i na początku XX w. oraz jego edukacyjny charakter, Studia Pedagogiczne IGNIATANA, 2016, nr 3..
Najwcześniej rozwinął się ruch spółdzielczości w zaborze pruskim. Począwszy od lat 60. XIX w. zaczęły powstawać liczne polskie spółdzielnie kredytowe, dla których utworzono w 1871 r. Związek Spółek Zarobkowych i Gospodarczych w Poznaniu.
Odmienny charakter przybrał rozwój spółdzielczości w zaborze austriackim, gdzie obok spółdzielni kredytowych typu wszechstronnego, tzw. towarzystw zaliczkowych, rozwijały się drobne kasy spółek oszczędności i pożyczek typu Raiffeisena, przeniesionych potem na teren Małopolski przez Franciszka StefczykaU kolebki polskiej spółdzielczości rolniczej, Książka wydana z okazji odsłonięcia pomnika Stefczyka w Czernichowie pod Krakowem, Warszawa 1929.Jacek Tylicki, Początki spółdzielczości i jej rozwój w Polsce, Polskie Towarzystwo Ekonomiczne, Warszawa 1968..
W zaborze rosyjskim nie było warunków dla rozwoju spółdzielczości. Rząd rosyjski patrzył z nieufnością na wszelkie poczynania natury społecznej, tworząc dla ruchu społecznego przeszkody natury prawnej. Dopiero od 1906 r. nastąpiła względna swoboda w sprawie zakładania związków spółdzielczychJacek Mroczek, Początki rozwoju spółdzielczości w Polsce, Przegląd Prawniczy, Ekonomiczny i Społeczny, 2012, nr 1..
Regulacje prawne w zakresie spółdzielczości Formy spółdzielczości rolniczej były odmiennie regulowane pod zaborami. W zaborze pruskim obowiązywały ustawy o spółdzielniach uchwalone w 1867 r. Z kolei w zaborze austriackim podobne ustawy pojawiły się w 1873 r., zaś w najwolniej modernizującym się zaborze rosyjskim, dopiero w 1906 r.Piotr Nowak, Krzysztof Gorlach, Rolnicy i spółdzielczość w Polsce: stary i nowy ruch społeczny, Wieś i Rolnictwo, 2025, nr 1.
W pierwszym okresie po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 r. wystąpiły trudności w funkcjonowaniu spółdzielczości, które brały się właśnie z występowania odmiennego prawa na terenach byłych zaborów. W 1919 r. przyjęto dekret w przedmiocie zatwierdzania statutów zrzeszeń handlowo-przemysłowych o kapitale zmiennym, który swym zakresem obejmował tylko ziemie byłego zaboru rosyjskiegoDekret w przedmiocie zatwierdzania statutów zrzeszeń handlowo-przemysłowych o kapitale zmiennym. Dz. U. 1919 nr 17, poz. 223.. Początkiem regulacji prawnych w zakresie spółdzielczości było uchwalenie przez pierwszy Sejm Polski w 1920 r. ustawy o spółdzielniach, która objęła teren całego Państwa Polskiego i z niewielkimi zmianami funkcjonowały przez okres międzywojennyUstawa z dnia 29 października 1920 r. o spółdzielniach. Dz. U. nr 111, poz. 733.. Ustawa z 1920 r. dała formalną definicję spółdzielni i ustaliła szczegółowo zasady zakładania spółdzielni oraz sposób dokonywania rewizji działalności spółdzielni. Przepisy ustawy zagwarantowały stosowanie podstawowych tzw. zasad roczdelskich, takich jak: 1. otwarte członkostwo, 2. ustrój demokratyczny (jeden członek – jeden głos), 3. neutralność religijna i polityczna, 4. ograniczone oprocentowanie kapitału, 5. sprzedaż tylko za gotówkę, 6. udział członka w nadwyżce proporcjonalnie do świadczeń oraz 7. działalność oświatowaHenryk Cioch, Zasady roczdelskie i ich realizacja, Teka Komisji Prawniczej PAN, 2009, Tom 2, 26-35..
W celu współdziałania z rządem w zakresie spraw spółdzielczych ustawa przewidywała utworzenie Państwowej Rady Spółdzielczej przy Ministerstwie Skarbu. Rada składała się z członków, powoływanych przez Ministra Skarbu spośród kandydatów, przedstawianych przez związki rewizyjni i izby rolnicze oraz z delegatów 7 ministerstw. Przewodniczącego Państwowej Rady Spółdzielczej wyznaczał Minister Skarbu Państwa, określając jego kompetencji i zakres obowiązków.
W 1922 r. przyjęto ustawę o łączeniu się spółdzielni, w której wskazano, że połączenie następuje przez uchwały walnych zgromadzeń łączących się spółdzielni i przyjęcie jednolitego statutu nowej spółdzielniUstawa z dnia 7 kwietnia 1922 r. o łączeniu się spółdzielni. Dz. U. 1922 nr 33, poz. 265..
Ustawa z 1934 r. uzyskała jednolite brzmienie w postaci obwieszczenia Ministra SkarbuObwieszczenie Ministra Skarbu z dnia 16 czerwca 1934 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy z dnia 29 października 1920 r. o spółdzielniach. Dz. U. 1934 nr 55, poz. 495.. Według ustawy za spółdzielnię uważano zrzeszenie o nieograniczonej liczbie osób, o zmiennym kapitale i składzie osobowym, mającą na celu podniesienie zarobku lub gospodarstwa członków przez prowadzenie wspólnego przedsiębiorstwa. Spółdzielnia służyła do wykonywania zadań gospodarczych, a jednocześnie miała na celu podnoszenie poziomu kulturalnego swoich członków.
Spółdzielnie rolnicze w okresie międzywojennym Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. pierwszym zadaniem rządu było objęcie spółdzielni przez centrale i związki spółdzielni oraz uporządkowanie ich gospodarki. W 1918 r. odbyła się w Lublinie pierwsza konferencja działaczy polskiej spółdzielczości, która omówiła i ustaliła zasady konsolidacji ruchu spółdzielczego, a w szczególności przyjęła wytyczne ustawodawstwa spółdzielczego. Na zjeździe powołano Spółdzielczy Instytut Badawczy, który w 1920 r. rozpoczął swoją działalnośćJózef Gójski, Leon Marszałek, Spółdzielczość. Zarys rozwoju historycznego, Warszawa 1968..
W wyniku wewnętrznych przemian w polskim ruchu spółdzielczym w 1924 r. doszło do wykształcenia trzech dużych ugrupowań:
Zjednoczenie Związków Spółdzielni Rolniczych grupujących wokół siebie związki spółdzielnie hołdujące ideologii Raiffeisena, potem Franciszka Stefczyka wraz z Centralną Kasę Spółek Rolniczych, Unię Związków Spółdzielczych skupiającą związki i spółki systemu Schulzego wraz z Bankiem Związku Spółek Zarobkowych, Związek Spółdzielni Spożywczych, które zrzeszały spółdzielnie spożywcze systemu rochdalskiego.
W 1935 r. Zjednoczenie weszło w skład Związku Spółdzielni Rolniczych i Zarobkowo-Gospodarczych Rzeczypospolitej Polskiej, co nie zmieniło charakteru działalnościZwiązek Spółdzielni Rolniczych i Zarobkowo-Gospodarczych Rzeczypospolitej Polskiej, Encyklopedia PWN, Warszawa 1969..
W ramach organizacji gospodarczej wsi powstawały następujące rodzaje spółdzielni:
kredytowe, w tym oszczędnościowo-pożyczkowe, zbytu i zakupu (rolniczo-handlowe), przetwórcze (mleczarskie i jajczarskie, serowarskie, przechowalnie i przetwórnie owoców i warzyw, gorzelnie itp.), spożywców (rolniczo-spożywcze), różne (pracy, rzemieślnicze, chałupnicze itp.).
Rząd przywiązywał dużą uwagę do ruchu spółdzielczego, czego wyrazem było wspieranie spółdzielni rolniczych poprzez:
kredyty państwowe udzielanie spółkom i ich centralom, ulgi podatkowe przyznawane poprzez system ustaw podatkowych, subwencje na cele spółdzielni rolniczych udzielane związkom patronackim i organizacjom rolniczo-społecznym, przyjęte prawodawstwo dotyczące spółdzielczości, normujące życie wśród działaczy związkowych.
Zjednoczenie Związków Spółdzielni Rolniczych RP Zjednoczenie Związków Spółdzielni Rolniczych było związkiem związków, jako nadbudowa dla samodzielnych związków i central w nich zrzeszonych. Według statutu zadaniem Zjednoczenia było: reprezentacja, obrona i popieranie wspólnych interesów spółdzielczości rolniczej w Polsce, ustalanie głównych zasad i kierunku pracy ruchu spółdzielczo-rolniczego oraz jego stosunku do innych typów spółdzielczych, propaganda ruchu spółdzielczo-rolniczego, wydawanie organu urzędowego i innych wydawnictw czy prowadzenie statystyki organizacji związkowychStatut Zjednoczenie Związków Spółdzielni Rolniczych, Warszawa 1924.. Zadaniem Zjednoczenia Związków Spółdzielni Rolniczych było podniesienie materialnego i kulturalnego rolników poprzez popierane działalności i rozwoju spółdzielczości w środowisku wiejskim Członkami Zjednoczenia były związki patronackie i centrale gospodarcze spółdzielni rolniczych. Organami Zjednoczenia była Ogólna Rada i Wydział z Sekretariatem.
Związki patronackie były dobrowolnym zrzeszeniem spółdzielni, mającym za zadanie: przeprowadzanie rewizji spółdzielni związkowych z ramienia państwa, na podstawie specjalnego upoważnienia Państwowej Rady Spółdzielczej przy Ministerstwie Skarbu; wykonywanie opieki nad tymi spółdzielniami, doskonalenie ich pracy, oraz popieranie rozwoju spółdzielczości i krzewienie myśli spółdzielczej wszelkimi przez prawo dozwolonymi środkami.
Według danych Rocznika Statystycznego Spółdzielni Rolniczych za 1925 r. do Zjednoczenia Związków Spółdzielni Rolniczych RP należało 7 związków rewizyjnych i 8 central spółdzielczychRocznik Statystyczny Spółdzielni Rolniczych, Warszawa 1926.: Nazwa i siedzibaZakres działania wg województwZakres opieki i kontroli nad spółdzielniami rolniczymiKrajowy Patronat Spółdzielni Rolniczych we LwowieKrakowskie, lwowskie, Stanisławowskie, Kieleckieoszczednościowo-pożyczkowe i mleczarskie,Związek Rewizyjny Spółdzielni Rolniczych w KrakowieKrakowskie, lwowskie, śląskierolniczo-handlowe i inneZwiązek Rewizyjny Spółdzielni Rolniczo-Handlowych we Lwowielwowskie, stanisławowskie, tarnopolskierolniczo-handlowe i inneZwiązek Rewizyjny Polskich Spółdzielni Rolniczych w Warszawiekieleckie, białostockie, lubelskie, łódzkie, nowogródzkie, poleskie, warszawskie, wileńskie i wołyńskie,oszczędnościowo-pożyczkowe, mleczarskie, rolniczo-handlowe i inneZwiązek Spółek Rolniczych w Księstwie Cieszyńskimśląskie (2 powiaty)oszczędnościowo-pożyczkowe i inne,Związek Polsko-Śląskich Spółdzielni Raiffeisena w Katowicachśląskie (8 powiatów)oszczędnościowo-pożyczkowe i inne,Związek Rewizyjny Spółdzielni Rolniczych w Toruniupomorskieoszczędnościowo-pożyczkowe, rolniczo-handlowe, Charakterystyka spółdzielni według ich rodzajów wskazuje, że najwięcej było spółdzielni oszczędnościowo-pożyczkowych (75,7%) i spółdzielni mleczarskich (14,3%).