Słownik niemiecko-polski Ernestiego – słownik dwujęzyczny z niemieckimi hasłami i polskimi ekwiwalentami autorstwa Jana Ernestiego wydany w 1689 roku w Drukarni Christiana Olsena w Świdnicy. Jeden z pierwszych słowników traktujących kolokacje jako istotny element słownika.
Uwagi ogólne Jan Ernesti, nauczyciel i kaznodzieja, mieszczanin niemieckiego pochodzenia był autorem podręczników i słowników do nauki języka polskiego. Niemiecko-polski słownik Jana Ernestiego ukazał się prawdopodobnie w 1689 roku w Świdnicy. W niektórych publikacjach pojawia się jednak inna data: 1695. Autor korzystał m.in. ze słownika Grzegorza Knapiusza (1621) oraz z tłumaczeń Biblii. Słownik cieszył się dużą popularnością. Czerpał z niego Samuel Bogumił Linde przy opracowywaniu swojego słownika, a Krzysztof Celestyn Mrongowiusz zaliczył słownik Ernestiego do najważniejszych poprzedników swojego słownika niemiecko-polskiego z 1823. Wyrazy niemieckie (hasła i elementy mikrostruktury) zostały wydrukowane pismem gotyckim (frakturą), a wyrazy polskie antykwą, czyli pismem pochylonym.
Dyrekcjonalność Słownik był przeznaczony głównie dla uczących się języka polskiego Niemców. Większość informacji morfologicznych znajduje się przy polskich ekwiwalentach, por. koniugacja czasowników: formy czasu teraźniejszego, przeszłego i przyszłego, 1. osoba liczby pojedynczej. Przedmowa została napisana w języku niemieckim.
Niekonsekwencją było jednak podawanie rodzaju gramatycznego rzeczowników niemieckich, a nie polskich. Brak też wskazania na różnice pomiędzy poszczególnymi ekwiwalentami.
Lematyzacja Słownik liczy ok. 5 700 haseł ułożonych alfabetycznie. Przeważają hasła wielowyrazowe, w tym kolokacje, przysłowia i całe zdania. Szerokie uwzględnienie kolokacji wynikające z doświadczeń dydaktycznych autora sprawia, że słownik Ernestiego bywa nazywany słownikiem kolokacyjnym.
Przykłady wielowyrazowych haseł:
Holen Bier vor den Durstigen / iść po Piwo dla pragnącego
Eiche hat der Wind mit Wurzeln ausgerissen / Dąb Wiatr wyrwał z Korzeniami
Hasłami są nazwy własne, w tym nazwy państw i ich mieszkańców, a również imiona. Liczebniki główne pojawiają się jako elementy haseł wielowyrazowych.
Lematyzowane są nazwy dni tygodnia i nazwy niektórych miesięcy, brakuje jednak takich haseł jak: Januar, Samstag.
Jako oddzielne hasła występują formy deminutywne rzeczowników.
Słownik zawiera wiele kolokwializmów, może być więc traktowany jako ciekawe źródło do badań leksykalnych, szczególnie w zakresie języka mówionego.
Mikrostruktura Słownik wykazuje dosyć bogatą mikrostrukturę. Brakuje jednak kwalifikatorów, na przykład przy wyrazach potocznych i regionalizmach.
Do niemieckich haseł zostało podanych każdorazowo kilka polskich ekwiwalentów, np.:
Vorbild / Kształt, Figura, obraz formierski
Wange / Policzek, Powieka, jagoda na Twarzy
Mächtige Feind / mocny, możny, potężny Nieprzyjaciel
W mikrostrukturze występują zdania przykładowe, przysłowia, zwroty frazeologiczne, a jako składniki zdań przykładowych podane są formy żeńskie rzeczowników niemieckich i polskich.
Przypisy
Omawiany słownik
Jan Ernesti: Polnisches Hand-Büchlein Darinnen Nebst Denen Stamm-Vieldeutenden-Sprichwörtern, auch allerhand täglich vorfallende Redens-Arten enthalten. Świdnica, Drukarnia Christiana Olsena 1689.
Bibliografia Agnieszka Frączek: Zur Geschichte der deutsch-polnischen und polnisch-deutschen Lexikographie (1772–1868). Tübingen: Max Niemeyer, 1999. ISBN 3-484-30993-8. Agnieszka Frączek: Słowniki polsko-niemieckie i niemiecko-polskie z przełomu XVII i XVIII wieku. Analiza leksykograficzna. Warszawa: Uniwersytet Warszawski, 2010. ISBN 978-83-8991-926-5. Marek Kaszewski: O zasobie leksykalnym słownika Jana Ernestiego z 1689 roku, [w:] Prace Językoznawcze XIX/2, 2017, s.39–50. Kategoria:Słowniki Kategoria:Język polski Kategoria:Język niemiecki