Sprawiedliwi z Czermnej – polscy rolnicy, Sprawiedliwi wśród Narodów Świata, którzy nieśli pomoc Żydom podczas II wojny światowej i okupacji niemieckiej w Polsce. Cztery osoby (Andrzej Garbuliński z synami Władysławem i Marianem oraz ich sąsiad Stanisław Owca) zostały po wojnie uhonorowane tytułem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata; trzy z nich zostały zgładzone przez Niemców w trakcie wojny (przeżył tylko Marian).
Mimo potocznej nazwy, trzy osoby (rodzina Garbulińskich) pochodziły z Czermnej (w powiecie jasielskim); ich sąsiedzi, rodzina Owcy, mieszkała w sąsiedniej wsi Święcany.
Sprawiedliwi
Andrzej Garbuliński urodził się ok. 1884 roku. Jego pierwszą żoną była Zofia z domu Machowska, która zmarła przed II wojną światową. W 1938 r. Andrzej Garbuliński ożenił się ponownie, z Kazimierą z domu MalinowskąAleksandra Namysło, Grzegorz Berendt (red.), Rejestr faktów represji na obywatelach polskich za pomoc ludności żydowskiej w okresie II wojny światowej, wyd. Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2014 s. 306–307.. Z Zofią miał ośmioro dzieci. Najstarszy syn, Władysław urodził się 3 lutego 1922 r. W 1926 r. urodziła się Eleonora, Marian w 1927 roku, Helena w 1931 roku, Kunegunda w 1934 roku, Stanisław w 1936 roku. Natomiast z Kazimierą miał dwóch synów: Kazimierza, który urodził się w 1940 roku, i Jana urodzonego w 1942 roku.
W czasie II wojny światowej i okupacji niemieckiej Andrzej Garbuliński z żoną Kazimierą i rodziną mieszkał w Czermnej, w powiecie jasielskim, gdzie prowadził gospodarstwo rolne.
Rodzina Garbulińskich od końca 1940 roku (według innych źródeł, od wczesnych miesięcy 1943 roku) ukrywała w swoim gospodarstwie trzy osoby narodowości żydowskiej z Czermnej, znane jej z okresu przedwojennego: 60-letnią Sarę Elfenbein z 18-letnią córką Heneli (Chaną) i 28-letnim synem Majorem (Maierem). Przynoszono Żydom żywność, a syn Marian dostarczał im ponadto książki i gazety. Żydowska rodzina często opuszczała kryjówkę, w poszukiwaniu żywności udając się do okolicznych miejscowości, a także przebywała czasowo na terenie pobliskiego gospodarstwa należącego do Stanisława Owcy, w sąsiedniej wsi Święcany. Żydzi ukrywali się u Garbulińskich około 3 lata.
4 kwietnia 1944 roku do gospodarstwa Garbulińskich przyjechało Gestapo stacjonujące w Jaśle i policja. Z oświadczeń mieszkańców wsi Szerzyny wynika, że u rolnika Feliksa Filusa w pobliskich Święcanach ukrywał się dwunastoletni żydowski chłopiec, który został aresztowany przez Niemców. Młody Żyd podczas przesłuchania miał wydać Niemcom, że Garbulińscy i Owca ukrywają u siebie Żydów, stąd w niedługim czasie w Czermnej zjawili się żołnierze. Według innych źródeł, Niemców poinformowali bliżej nieokreśleni wieśniacy.
Niemcy zastrzelili ukrywających się Żydów na miejscu. Tam zostali pochowani, a po wojnie ekshumowani i pochowani na cmentarzu żydowskim w Bieczu. Andrzej i Władysław Garbulińscy oraz Stanisław Owca zostali zabrani do aresztu w Jaśle. Dwa miesiące później władze niemieckie poinformowały, że Andrzej Garbuliński i Stanisław Owca zostali rozstrzelali na cmentarzu w Warzycach „za działalność partyzancką”. Władysław Garbuliński został przewieziony do niemieckiego więzienia na Montelupich w Krakowie, gdzie zaginęły o nim wieści. Jedyny list napisał z więzienia niemieckiego, w którym prosił rodzinę o przysłanie mu koszuli, chleba i cebuli. Reszta członków rodzin Garbulińskich i Owców przeżyła, m.in. dzięki wstawiennictwu znajomego komendanta granatowej policji, który zapewnił Niemcom, że kobiety i dzieci nie wiedziały o ukrywaniu Żydów.
Syn Andrzeja, Marian Garbuliński, po śmierci ojca i brata Władysława, zajmował się gospodarstwem i opieką nad rodzeństwem.
Upamiętnienie W 1997 r. Andrzej Garbuliński i jego synowie Władysław i Marian oraz Stanisław Owca zostali uhonorowani tytułem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.
W 2009 Władysław, Andrzej i Marian zostali odznaczeni przez Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.
Zobacz też Polscy Sprawiedliwi wśród Narodów Świata Polska pomoc Żydom w czasie II wojny światowej Irena Sendlerowa niemieckie represje wobec Polaków pomagających Żydom Anna Bogdanowicz
Przypisy
Bibliografia A. Namysło, Grzegorz Berendt (red.), Rejestr faktów represji na obywatelach polskich za pomoc ludności żydowskiej w okresie II wojny światowej, Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2014 s. 306–307. I. Gutman i in. (red.), Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Polska, cz. 1, Kraków 2009, s. 176.
Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Polacy i obywatele polscy straceni przez Niemcy nazistowskie za ukrywanie osób narodowości żydowskiej Kategoria:Polscy Sprawiedliwi wśród Narodów Świata