Kilimy z Cziprowci (, trb. Cziprowski kilimi) – rodzaj tradycyjnych tkanin dekoracyjnych wytwarzanych w mieście Cziprowci (), w obwodzie Montana, w północno-zachodniej części Bułgarii.
W 2014 roku tradycje związane z tkaniem kilimów w Cziprowci wpisano na listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO.
Charakterystyka thumb|left|Kilim w zbiorach w Sofii Cziprowci to miasto znajdujące się w północno-zachodniej Bułgarii, w zachodniej części pasma górskiego Starej Płaniny. Mieszkańcy są wyznawcami prawosławia, a w mowie posługują się dialektami torlackimi.
Najstarsze wzmianki o produkcji kilimów w tym regionie pochodzą z początku XVII wieku. Z czasem tkactwo stało się najważniejszym zajęciem miejscowej ludności. Dywany modlitewne z Cziprowci były w czasach Imperium Osmańskiego zamawiane nawet przez wojska sułtana. Tradycyjne kilimy cziprowieckie często sprzedawano na słynnym jarmarku w Pirocie (współczesna Serbia), gdzie wykształciło się podobne rzemiosło – kilimy pirockie, oraz na targach w innych miejscowościach regionu.
Miasto Cziprowci położone jest w dolinie otoczonej górami, co przez wieki utrudniało mieszkańcom wymianę informacji z innymi ośrodkami produkcji dywanów. Dlatego też miejscowe kilimy charakteryzują się specyficznym składem oraz określonymi kolorami i motywami. Podobne wyroby powstają jednak również w pobliskich wsiach, m.in. w Prewale (), Żeleznej (), Kopiłowci (), Gławanowci () czy Martinowie ().
Rzemiosło na przełomie XIX i XX wieku zdobyło światowe uznanie, a miejscowe wyroby były prezentowane na zagranicznych wystawach m.in. w Londynie, Brukseli, Antwerpii i Liège, a współcześnie znajdują się w zbiorach m.in. londyńskich British Museum i Victoria and Albert Museum. Szczyt produkcji i sprzedaży kilimów z Cziprowci przypadł na lata 1950–1970.
W 2014 roku podczas odbywającej się w Paryżu 9. sesji Międzyrządowego Komitetu ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego tradycje związane z tkaniem kilimów w Cziprowci wpisano na listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO.
Proces produkcji thumb|left|Rekonstrukcja warsztatu tkackiego (2018) W procesie wyrobu kilimów z Cziprowci uczestniczą zarówno kobiety, jak i mężczyźni. Mężczyźni przeważnie zajmują się wytwarzaniem, gręplowaniem i barwieniem wełny, kobiety natomiast tkają otrzymaną przędzę na pionowych krosnach. Stosowana podczas produkcji technika pozwala uzyskać dwustronne kilimy i polega na chwyceniu kilku nici osnowy lewą ręką i przewlekaniu przez nie kolorowych nitek wątku. Całość tkana jest specjalnym grzebieniem, zwanym tupica, aby otrzymana tkanina była gruba i zwarta.
Miesięcznie powstaje od 2 do 3 m² dywanu. Jego standardowa grubość to 3,5–5 mm, szerokość wynosi od 0,5 do 3 m, a długość waha się od 0,5 do nawet 30 m, jednak najpopularniejsze wymiary kilimów to 2 × 3 m.
Wełna barwiona naturalnie ma stonowane, pastelowe kolory, natomiast od końca XIX wieku stosuje się również barwniki chemiczne, które nadają tkaninie intensywniejszej barwy. Dominującymi odcieniami są szkarłat, karmazyn, beż, brąz, oliwkowa zieleń oraz błękit. Kilimy ozdabiane są motywami geometrycznymi typowymi dla , takimi jak kanatica, makaz, bakam czy karakaczka, motywami roślinnymi – drzewami, kwiatami, wieńcami, a także wizerunkami gwiazd oraz ptaków i innych zwierząt. Motywy geometryczne przeważały w początkowym okresie wytwarzania kilimów (XVII–XVIII wiek), natomiast motywy związane z naturą rozpowszechniły się w XIX wieku.
Produkcja kilimów w Cziprowci związana jest tradycyjnymi wierzeniami i praktykami rytualnymi. Przed rozpoczęciem pracy tkaczki modlą się o pomyślność przedsięwzięcia, a w trakcie tkania śpiewają i opowiadają sobie historie. Drzwi do warsztatu tkackiego pozostawia się otwarte, co ma pomóc w szybkim sprzedaniu gotowego dywanu. Zużyte nici osnowy przydeptuje się, aby młode tkaczki mogły jak najszybciej wyjść za mąż, a gdy kilim jest gotowy huśta się w nim dziecko, co ma przynieść zdrowie i pomyślność.
Transmisja tradycji Tradycje związane z tkaniem kilimów w Cziprowci przekazywane są z pokolenia na pokolenie w rodzinach – z matek i babć na córki i wnuczki, często podczas wspólnej pracy nad dywanami. Transmisję nieformalną uzupełniają zajęcia i kursy organizowane w miejscowym czitaliszte (domu kultury) im. Petyra Bogdana oraz w cziprowieckiej szkole. Tkactwo jest głęboko zakorzenione w lokalnym życiu społecznym i kulturowym. Choć większość produkcji idzie na sprzedaż, to kilimy często używane są w domach mieszkańców Cziprowci jako dekoracyjne wykładziny i chodniki. Motywy z kilimów powszechnie wykorzystywane są też w przestrzeni publicznej jako dekoracje wnętrz i elewacji budynków. Wzór kanaticy widnieje również w herbie miasta.
Uwagi
Przypisy
Kategoria:Dywany Kategoria:Kultura w Bułgarii Kategoria:Obiekty z listy niematerialnego dziedzictwa UNESCO Kategoria:Obwód Montana