Cristina Trivulzio di Belgiojoso (ur. 28 czerwca 1808 w Mediolanie, zm. 5 lipca 1871 tamże) – włoska arystokratka, księżna Belgiojoso, patriotka, pisarka, dziennikarka i wydawczyni czasopism, uczestniczka włoskiego ruchu niepodległościowego (Risorgimento). Była znana z zaangażowania w sprawy niepodległości Włoch, prowadzenia salonu paryskiego gromadzącego elitę intelektualną epoki oraz publikacji poświęconych kwestiom społecznym i prawom kobiet. Jej działalność obejmowała zarówno pracę wydawniczą, jak i bezpośrednie zaangażowanie w powstania 1848–1849 oraz pracę humanitarną w szpitalach na terenach wojennych.

Życie Dzieciństwo i pochodzenie Cristina Trivulzio urodziła się w Mediolanie w bogatej rodzinie arystokratycznej Trivulzio. Otrzymała na chrzcie imiona: Maria Cristina Beatrice Teresa Barbara Leopolda Clotilde Melchiora Camilla Giulia Margherita Laura. Ojcem był Gerolamo Trivulzio (1778–1812), pasjonat książek i numizmatyki, wywodzący się z rodu, którego członkami byli mężowie stanu i wojskowi, m.in. marszałkowie Francji. Biblioteka jej ojca, Trivulziana, znajduje się do dzisiaj w Castello Sforzesco w Mediolanie. Matką była Vittoria z rodu Gherardini (1790–1836), wywodząca się ze szlachty mediolańskiej.

Po śmierci ojca w 1812 r. (gdy Cristina miała zaledwie cztery lata) jej wychowaniem zajęła się matka, a kluczową rolę w kształtowaniu jej poglądów odegrał ojczym, Alessandro Visconti d'Aragona. Był to szlachcic zaangażowany w ruchy karbonarskie, który w 1821 r. został aresztowany za udział w konspiracji i skazany na wieloletnie więzienie. Zwolniono go w październiku 1823 r. Zmarł 6 stycznia 1851 r., pozostając dla Cristiny ważną postacią ojcowską przez większą część jej życia. Z drugiego małżeństwa matki urodziło się czworo dzieci: Alberto, Teresa, Virginia i Giulia. Cristina pozostała głęboko przywiązana do swojego przyrodniego rodzeństwa przez całe życie.

Edukacja i wychowanie Cristina otrzymała edukację typową dla dziewcząt z arystokratycznych rodzin mediolańskich: nauki śpiewu, rysunku, haftu i muzyki. Jej nauczycielką rysunku była Ernesta Bisi, która pomimo znacznej różnicy wieku stała się jej bliską przyjaciółką na całe życie. Bisi była osobą bliską środowiskom patriotycznym i poprzez nią Cristina zyskała dostęp do kręgów zaangażowanych w ruchy wyzwoleńcze. Ważną rolę w jej formacji odegrała również przyjaźń z Biancą Milesi, która wprowadziła ją w krąg nowych idei płynących z Francji, co nie podobało się konserwatywnej części rodziny. Opanowała biegle język francuski, włoski, angielski, łacinę oraz dialekt mediolański. Sama przyznawała w późniejszych latach, że pisała lepiej po francusku niż po włosku.

Małżeństwo i separacja W wieku szesnastu lat, 24 września 1824 r. w kościele San Fedele w Mediolanie, Cristina poślubiła księcia Emilia Barbiana di Belgiojoso d'Este (ur. ok. 1800), który był od niej starszy o osiem lat. Było to małżeństwo arystokratyczne, które napawało rodzinę znaczną dumą. Posag Cristiny wynosił 400 000 lirów austriackich, co czyniło ją jedną z bogatszych dziedziczek włoskiego majątku. Ciotka Beatrice Trivulzio sprzeciwiała się tej decyzji, preferując małżeństwo Cristiny z jej kuzynem, Giorgio Trivulzio, co było wówczas powszechną praktyką służącą ochronie majątku rodzinnego.

Mąż Cristiny, choć bogaty, prowadził rozrzutny i rozpustny tryb życia. Małżeństwo szybko stało się nieszczęśliwe. Cristina cierpiała na epilepsję, która towarzyszyła jej przez całe życie. Dodatkowo w 1826 r. została zarażona przez męża syfilisem, co trwale wpłynęło na jej zdrowie. Bezpośrednią przyczyną rozstania była propozycja męża, aby Cristina zamieszkała pod jednym dachem z jego kochanką (zwaną "Ruga"), na co arystokratka nie wyraziła zgody, uznając to za naruszenie jej godności. Oficjalnie małżeństwo nigdy nie zostało rozwiązane, jednakże para faktycznie separowała się w 1828 r., cztery lata po ślubie. Przy separacji Cristina zgodziła się spłacić długi swojego męża.

Działalność patriotyczna i ucieczka z Włoch (1828–1831) Po rozstaniu z mężem Cristina zaczęła podróżować po Włoszech, nawiązując kontakty ze środowiskami zaangażowanymi w ruch wyzwoleńczy. W Genui zbliżyła się do ruchu karbonariuszy, wstępując do grupy Giardiniere – ich żeńskiego odpowiednika. W Rzymie (1829) bywała w salonie królowej Hortensji de Beauharnais, co pogłębiło jej zaangażowanie polityczne; w kręgach dyplomatycznych, m.in. przez Lorda Malmesbury'ego, postrzegana była wówczas jako „przywódczyni spiskowców". Jej rosnąca działalność polityczna przyciągnęła uwagę policji austriackiej, podporządkowanej władzom Habsburgów sprawującym kontrolę nad Lombardią od 1815 r. Policja kierowana przez Carlo Giusto de Torresaniego Lanzfelda, dyrektora austriackiej policji politycznej w Mediolanie, rozpoczęła intensywny nadzór nad arystokratką.

W 1830 r. Cristina przebywała w Lugano i w Genui, gdzie była śledzona przez austriackich agentów. Uniknęła aresztowania, korzystając z posiadanego paszportu i praw obywatelskich jako poddana kantonu Ticino w Konfederacji Szwajcarskiej. Następnie udała się do wsi Carqueiranne na południu Francji, gdzie poznała historyka Augustina Thierry'ego, który niedawno stracił wzrok, ale pozostał jej intelektualnym mentorem. Pod wpływem Thierry'ego pogłębiła wiedzę o filozofii Giambattisty Vica i zainteresowała się utopijnymi ideami Henriego de Saint-Simona. W 1831 r. własnoręcznie wyhaftowała sztandar dla uczestników nieudanej wyprawy powstańczej do Sabaudii, którą wsparła również finansowo kwotą 35 000 lirów, uzyskaną ze sprzedaży klejnotów.

19 kwietnia 1831 r. władze austriackie wydały dekret, który groził Cristinie śmiercią cywilną – konfiskatą całego majątku i zawieszeniem wszelkich dochodów, jeśli nie powróci do Mediolanu w ciągu trzech miesięcy. Zamiast się poddać, Cristina zdecydowała się na wygnanie. 17 listopada 1831 r. uciekła do Francji.

Lata paryskie (1831–1840) Początkowe lata trudności i ugruntowanie pozycji W Paryżu Cristina wynajęła skromne mieszkanie na piątym piętrze przy Place de la Madeleine, prawie bez środków finansowych. Przez kilka miesięcy zarabiała na życie szyciem koronek i trikolorowych wstążek, rysując portrety polityków oraz wykonując tłumaczenia z angielskiego na francuski dla gazet. Po raz pierwszy w życiu musiała sobie radzić finansowo bez wsparcia rodzinnego majątku. Mimo separacji mąż wysyłał jej pieniądze, wspierając jej usamodzielnienie się.

Dzięki pośrednictwu Augustina Thierry'ego poznała François Migneta, dyrektora archiwów ministerstwa spraw zagranicznych, który stał się jednym z jej największych dobroczyńców i intelektualnych rozmówców. Mignet przedstawił ją generałowi La Fayette'owi, legendarnej postaci Rewolucji Amerykańskiej i Francuskiej, który okazał się kolejnym wielkim wsparciem dla Cristiny. La Fayette regularnie odwiedzał ją w domu i wspomagał finansowo, podczas gdy Cristina wykazywała mu wdzięczność i opiekę, szczególnie w ostatnich latach jego życia, pozostając przy jego łóżku aż do śmierci (1834).

W pierwszych latach pobytu w Paryżu uczęszczała do salonu madame Juliette Récamier i brała udział w spotkaniach grup saintsimonistowskich. Zainteresowała się kwestiami społecznymi i religijnymi, prowadząc rozmowy z opatem Pierre-Louisem Coeurem z Sorbony na temat relacji między Kościołem a władzą państwową.

Salon paryski (1835–1840) W 1835 r., dzięki finansowej pomocy matki i odzyskiwanym dochodom z włoskiego majątku, Cristina zamieszkała w willi przy rue d'Anjou. Tam założyła jeden z najsłynniejszych paryskich salonów literackich i artystycznych swoich czasów, który stał się miejscem spotkań europejskiej elity intelektualnej. Do jej salonu uczęszczali:

Pisarze: Victor Hugo, Alfred de Musset, George Sand, Alexandre Dumas (ojciec), Heinrich Heine Kompozytorzy: Fryderyk Chopin, Ferenc Liszt, Vincenzo Bellini, Gioacchino Rossini Śpiewacy: Giovanni Matteo de Candia (Mario), który w jej salonie debiutował jako amator Naukowcy i historycy: François Mignet, Augustin Thierry, Adolphe Thiers, François Guizot, Jules Michelet, Frédéric Ozanam, Alexis de Tocqueville Włoskie postacie patriotyczne: Niccolò Tommaseo, Vincenzo Gioberti, Terenzio Mamiani, Giuseppe Sirtori, Michele Amari, Pellegrino Rossi

W jej salonie odbył się także słynny pojedynek pianistyczny między Ferencem Lisztem a Sigismondem Thalbergiem (31 marca 1837 r.), koncert charytatywny zorganizowany przez Cristinę na rzecz włoskich uchodźców politycznych, szeroko komentowany w ówczesnym Paryżu.

Salon Cristiny stawał się coraz bardziej znany w Paryżu za sprawą jej osobistego uroku, rozległej erudycji i wpływu społecznego. Przyczynił się do tego również jej niezwykły wizerunek – słynęła z niezwykłej, niemal „trupiej" bladości (będącej po części efektem choroby, a po części świadomej stylizacji romantycznej), ubierała się często na czarno i kultywowała aurę tajemniczości, co fascynowało romantycznych twórców. Heinrich Heine porównywał ją do „sław pokroju Rafaela czy Rossiniego", natomiast Balzac, choć doceniał jej intelekt, wyrażał się o niej z dwuznaczną rezerwą, twierdząc, że kobiety mogą pisać, pod warunkiem że palą swoje dzieła. Poeta Alfred de Musset zakochał się w niej, ale jego uczucie było nieodwzajemnione – opublikował nieprzychylny wiersz w Revue des Deux Mondes.

W 1838 r. w Paryżu urodziła córkę Marię (23 grudnia 1838 r.). Kwestia biologicznego ojcostwa pozostaje przedmiotem dyskusji historyków: część badaczy wskazuje na François Migneta, inni na pianistę Teodora Döhlera. Choć oficjalnie za ojca uznawano jej męża, Emilia Barbiana di Belgiojoso, współczesne badania (m.in. Beth Archer Brombert) podważają jego biologiczne ojcostwo. W 1860 r. sąd mediolański oficjalnie potwierdził ojcostwo Emilia Barbiana di Belgiojoso, który zmarł w lutym 1858 r. na syfilis.

Od 1835 r. Cristina intensywnie pracowała jako pisarka i publicystka, publikując artykuły poświęcone Włochom w prestiżowych periodykach. W 1845 r. wspierała finansowo Gazzetta Italiana, czasopismo założone w Paryżu przez Marino Falconiego. Finansowała również próbę przewrotu mazziniowskiego na Sardynii. W 1846 r. zmieniono nazwę pisma na Ausonio, periodyk literatury, sztuki i historii ukazujący się od 1 marca. Pismo utrzymywało wyraźnie antyaustriacką orientację. Współpracowała również z Revue des Deux Mondes. W 1846 r. opublikowała anonimowo Étude sur l'histoire de la Lombardie, w której krytykowała postawę mediolańskich patriotów, co wywołało w środowisku spore oburzenie.

Powrót do Włoch: Locate i działalność intelektualna (1840–1848) W 1840 r. Cristina powróciła do Włoch i osiedliła się na swoich posiadłościach w Locate di Triulzi pod Mediolanem. Tam zaangażowała się w pracę mającą na celu poprawę warunków życia ludności chłopskiej, inspirując się teoriami socjalizmu utopijnego Charlesa Fouriera i Henriego de Saint-Simona.

Przed opuszczeniem Mediolanu próbowała odwiedzić chorą Giulię Beccarię, matkę Alessandra Manzoniego, jednak pisarz nie wpuścił jej do domu, uznając jej życie za zbyt skandaliczne dla katolickiej rodziny. Manzoni krytycznie odnosił się również do jej działań w Locate, pytając ironicznie, kto będzie uprawiał pola, jeśli dzieci chłopów pójdą do szkoły.

W swoim pałacu udostępniła tzw. scaldatoio – ogrzewane pomieszczenie otwarte od świtu do nocy, gdzie ubodzy mogli się ogrzać i zjeść ciepłą zupę za symboliczną opłatę. Zapewniła opiekę medyczną chorym, założyła przedszkola, szkoły elementarne i zawodowe dla dziewcząt oraz szkoły rolnicze dla chłopów. Przydzielała posagi dziewczętom z biednych rodzin, aby wspomóc ich małżeństwa. Jej inicjatywy społeczne zyskały aprobatę pedagoga Ferrante'a Aportiego.