mały|Książkomat w Tomaszowie Mazowieckim Książkomat – samoobsługowe urządzenie umożliwiające czytelnikom odbiór zamówionych oraz zwrot wypożyczonych z biblioteki materiałów (książek, audiobooków, filmów) poza tradycyjnymi godzinami otwarcia biblioteki. Książkomaty zalicza się do samoobsługowych systemów bibliotecznych i określa angielskimi terminami m.in. library book vending machine, library vending machine lub book-o-mat.

Charakterystyka mały|Książkomat w Shenzhen Książkomat ma zazwyczaj formę automatu z wieloma zamykanymi skrytkami, ustawionego na zewnątrz budynku biblioteki, przy przystankach komunikacji publicznej, w centrach handlowych lub innych ogólnodostępnych miejscach. Czytelnik zamawia materiały w katalogu on-line, wybierając książkomat jako miejsce odbioru; po załadowaniu automatu otrzymuje powiadomienie (np. e-mail), a odbiór odbywa się po identyfikacji kartą biblioteczną lub kodem czytelnika i automatycznym otwarciu odpowiedniej skrytki. W wielu rozwiązaniach książkomat połączony jest z tzw. wrzutnią (book drop), czyli otworem do całodobowego zwrotu książek, który automatycznie rejestruje oddanie materiałów na koncie czytelnika. Urządzenia te są zintegrowane z zautomatyzowanym systemem bibliotecznym (ILS), dzięki czemu rezerwacje, wypożyczenia i zwroty odbywają się w czasie zbliżonym do rzeczywistego.

W odróżnieniu od wewnętrznych kiosków samoobsługowych (self-check), które służą do wypożyczeń i zwrotów wewnątrz budynku, książkomaty umożliwiają korzystanie z zasobów biblioteki przez całą dobę i w lokalizacjach oddalonych od samej placówki.

Historia Automaty z książkami Pierwsze automaty sprzedające książki pojawiły się w XIX i na początku XX wieku jako forma handlu książką poza tradycyjnymi księgarniami. W literaturze branżowej wskazuje się m.in. na automat Richarda Carlile’a (1822) oraz późniejsze rozwiązania, takie jak Penguincubator – automat wydawnictwa Penguin Books z 1937 roku, ustawiany w miejscach publicznych dla sprzedaży tanich wydań kieszonkowych. W drugiej połowie XX wieku rozwijały się kolejne formy automatów z książkami, jednak miały one przede wszystkim charakter komercyjny (sprzedaż), a nie biblioteczny.

Samoobsługa w bibliotekach Rozwój książkomatów wiąże się z szerszym nurtem automatyzacji i samoobsługi w bibliotekach. Od lat 90. XX wieku w bibliotekach akademickich i publicznych zaczęto stosować kioski samoobsługowe do wypożyczeń, początkowo oparte na kodach kreskowych, a następnie na technologii RFID, która umożliwia jednoczesne odczytanie kilku egzemplarzy oraz integrację funkcji wypożyczenia i zabezpieczenia przed wyniesieniem bez rejestracji. Od początku XXI wieku na tej bazie zaczęto tworzyć zewnętrzne urządzenia samoobsługowe: automaty biblioteczne i szafy skrytkowe podłączone do systemów bibliotecznych. Dostawcy komercyjni wprowadzili rozwiązania określane jako library book vending machines, umożliwiające pobieranie i zwrot materiałów z dala od budynku biblioteki, często przez 24 godziny na dobę.

Rozwój w XXI wieku W latach 2010 — 2020 książkomaty i inne automaty biblioteczne zaczęły pojawiać się w bibliotekach publicznych i szkolnych wielu krajów jako sposób na rozszerzenie dostępu do zbiorów. W Stanach Zjednoczonych i Kanadzie wykorzystywane są m.in. w dzielnicach pozbawionych tradycyjnych filii bibliotecznych, gdzie automat pełni funkcję „mini-biblioteki” dla posiadaczy kart bibliotecznych. Równolegle rozwinęły się programy promujące czytelnictwo poprzez automaty z książkami w szkołach, gdzie urządzenia pełnią funkcję nagrody za osiągnięcia uczniów lub elementu programów motywacyjnych.

Zastosowania Biblioteki publiczne i akademickie W bibliotekach publicznych książkomaty służą do: zapewnienia dostępu do zbiorów w miejscach, gdzie utrzymanie pełnowymiarowej filii jest nieopłacalne (np. dzielnice peryferyjne, ośrodki sportowe, dworce), wydłużenia czasu dostępności poprzez obsługę całodobową lub wykraczającą poza godziny pracy biblioteki, odciążenia tradycyjnych lad wypożyczeń i skrócenia kolejek. W bibliotekach akademickich urządzenia tego typu lokowane są m.in. przy akademikach lub kampusach satelitarnych, umożliwiając studentom odbiór zarezerwowanych materiałów bez wizyty w głównym gmachu biblioteki.

Szkoły i programy czytelnicze W szkołach podstawowych i średnich automaty z książkami wykorzystywane są zarówno jako rozszerzenie szkolnej biblioteki, jak i element programów promocji czytelnictwa. Uczniowie mogą otrzymywać żetony lub kody uprawniające do wyboru książki z automatu, co łączy nagradzanie osiągnięć edukacyjnych z budowaniem nawyku czytania.

Inne zastosowania Rozwiązania oparte na książkomatach stosowane są także przez organizacje pozarządowe i instytucje kultury (np. w parkach, centrach społecznych, przy klinikach), aby zwiększyć dostęp do książek w środowiskach zagrożonych wykluczeniem czytelniczym.

Technologie Większość książkomatów opiera się na technologiach stosowanych w systemach automatyzacji bibliotek: identyfikacja egzemplarzy za pomocą kodów kreskowych lub znaczników RFID, identyfikacja użytkowników za pomocą kart bibliotecznych, kart zbliżeniowych, kodów PIN lub aplikacji mobilnych, komunikacja on-line z systemem bibliotecznym w celu realizacji rezerwacji, wypożyczeń i zwrotów, zabezpieczenia antypoduszkowe (kontrola otwierania skrytek, monitoring, integracja z systemem alarmowym). Technologia RFID pozwala na szybkie jednoczesne odczytywanie kilku książek oraz automatyczną aktualizację statusu wypożyczenia i dezaktywację zabezpieczenia w jednym kroku, co skraca czas obsługi i zwiększa udział transakcji samoobsługowych. Nowoczesne książkomaty mogą być wyposażone w ekrany dotykowe, interfejs wielojęzyczny, integrację z systemami płatności (w przypadku automatów komercyjnych), a także zdalne monitorowanie stanu urządzenia i jego załadunku.

Książkomaty w Polsce W Polsce termin „książkomat” upowszechnił się w odniesieniu do bibliotecznych automatów samoobsługowych połączonych z katalogiem on-line. Urządzenia tego typu stosują m.in.: Biblioteka Kraków, Biblioteka Śląska, miejskie biblioteki publiczne m.in. w Gliwicach i Chorzowie, biblioteki akademickie, np. Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu (Book-o-mat). Jak podają media internetowe książkomat przy Tyskiej Mediatece zainstalowany w maju 2017 roku był pierwszym urządzenie tego typu w Polsce zainstalowane w bibliotece publicznej. W połowie lat 20. XXI wieku na terenie Polski działa ponad 150 automatów tego typu, obsługiwanych przez różne rozwiązania informatyczne.

Przypisy

Kategoria:Bibliotekoznawstwo Kategoria:Automatyzacja