Tadeusz Jasiński (pisarz)

Tadeusz Aleksander Jasiński, ps. „Aleksander Jański”, „Tadeusz Jodła”, krypt. „(jas.)”, „(jas)”, „(Jas.)” (ur. 1 czerwca 1928 w Polskim Brzoziu, zm. 6 października 1992 w Lublinie) – polski pisarz, prozaik, reportażysta i dziennikarz, związany z Zieloną Górą i Lublinem. Autor powieści historycznych i obyczajowych, opowiadań, reportaży, słuchowisk radiowych oraz tekstów publicystycznych poświęconych kulturze, oświacie i życiu społecznemu.

Wykształcenie i praca zawodowa Urodził się 1 czerwca 1928 roku we wsi Polskie Brzozie koło Brodnicy. Uczęszczał do Państwowego Gimnazjum i Liceum Humanistycznego w Bydgoszczy, a następnie kontynuował edukację w Akademii Nauk Politycznych w Warszawie (1948–1950) i Szkole Głównej Służby Zagranicznej w Warszawie (1950–1951). W latach 1949–1952 pracował jako referendarz w Wydziale Spraw Międzynarodowych Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej. Pierwsze teksty publicystyczne ogłosił w 1952 roku na łamach tygodnika „Wieś”, którego był kierownikiem literackim; w tym samym roku zadebiutował w nim również jako prozaik, publikując na jego łamach opowiadanie.

W 1954 roku zamieszkał w Zielonej Górze. Został tam dziennikarzem „Gazety Zielonogórskiej” oraz współpracownikiem miejscowej rozgłośni Polskiego Radia. Pełnił funkcję wicedyrektora Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej, a także współtworzył miesięcznik „Nadodrze”, którym kierował jako redaktor naczelny w latach 1957–1959. W 1974 roku przeniósł się do Lublina, gdzie objął stanowisko starszego publicysty w czasopiśmie „Kamena” i skoncentrował się na pracy literackiej oraz publicystycznej. W ankiecie literackiej czasopisma „Akcent” z 1980 roku Jasiński deklarował, że pisarstwo jest jedynie „marginesem” jego działalności, co miało związek z intensywną aktywnością wydawniczą autora w latach 80. i 90. Zmarł 6 października 1992 roku w Lublinie.

Działalność społeczna i polityczna W 1948 roku pełnił funkcję I Sekretarza Komitetu Powiatowego Organizacji Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego (OM TUR) i wiceprzewodniczącego Zarządu Powiatowego Związku Młodzieży Polskiej w Wąbrzeźnie. W 1948 roku wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej, a po jej połączeniu z Polską Partią Robotniczą w tym samym roku został członkiem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. W latach 1948–1949 był inspektorem Zarządu Głównego Związku Młodzieży Polskiej, a w 1949 roku referentem prasowym Zarządu Głównego Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej.

Jasiński przybył do Zielonej Góry w kwietniu 1954 roku jako autor dwóch opowiadań o strajkach i buntach chłopskich zamieszczonych w książce Za wspólną sprawę robotników i chłopów (1953) i zaangażował się w działalność literacką w strukturach Związku Młodzieży Polskiej. W 1954 roku założył Sekcję Literacką Koła Miłośników Literatury przy Zarządzie Wojewódzkim ZMP w Zielonej Górze, której został przewodniczącym, a w lutym 1955 roku, w ramach przygotowań do II Zjazdu Związku Młodzieży Polskiej, przekształcił ją wraz z nauczycielem Henrykiem Szylkinem w Koło Młodych Literatów przy Zarządzie Wojewódzkim ZMP, zostając jego prezesem.

Od 1968 roku członek Związku Literatów Polskich, od 1983 roku pełnił funkcję prezesa Oddziału Lubelskiego ZLP. W latach 1955–1982 członek Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich, od 1982 roku członek Stowarzyszenia Dziennikarzy PRL.

Życie prywatne Był żonaty, miał dwoje dzieci.

Twórczość Między 1953 a 1984 rokiem jego opowiadania, reportaże i inne teksty ukazywały się w prasie wydawanej m.in. w Warszawie, Poznaniu, Lublinie i Zielonej Górze. Równolegle przygotowywał liczne słuchowiska radiowe oraz wiersze publikowane w czasopismach literackich i kulturalnych.

W prozie Jasińskiego dominowała problematyka relacji polsko-niemieckich – zarówno w wymiarze historycznym, jak i obyczajowym. Autor sięgał do dziejów ziemi lubuskiej i terenów nadodrzańskich, łącząc wątki historyczne z elementami legend i lokalnych podań. Krytycy zaliczali jego utwory do nurtu powieści historyczno-obyczajowej, wskazując pokrewieństwo tematyczne m.in. z prozą Juliana Kawalca, Józefa Hena i Tadeusza Hołuja.

W kilku późniejszych powieściach Jasiński opisywał losy mieszkańców terenów przygranicznych nad Odrą, na Pomorzu i Opolszczyźnie, dotkniętych powojennymi przesiedleniami i złożonymi problemami ludności napływowej. Wątki te łączył z obrazem przymusowej germanizacji Polaków, wpisywania ich na Volkslistę (niemiecką listę narodowościową) oraz ich wcielania do Wehrmachtu.

Literaturoznawca Tomasz Kłusek, analizując dorobek Jasińskiego, stawia pytanie, czy jest on „pisarzem słusznie zapomnianym”. Zwraca uwagę, że jego proza rzadko osiąga poziom trwałych „walorów artystycznych”, ale ma wartość jako zapis doświadczeń powojennych migracji, nadziei i rozczarowań pokolenia osiedlającego się na Ziemiach Zachodnich i Północnych.

Analizując debiutancką powieść Droga okólna (1968), Kłusek wskazuje na jej wyraźnie propagandowy charakter i bliskość do konwencji prozy socrealistycznej, co – jego zdaniem – sprawia, że utwór wypada dziś mało wiarygodnie jako obraz doświadczeń rewolucyjnych. Za dojrzalszą uważa powieść Na spalonym miłość, która łączy wątek miłosny z rozliczeniem działalności powojennego podziemia antykomunistycznego na ziemi lubuskiej. Krytyk docenia w niej precyzyjne odtworzenie topografii Lublina i niejednoznaczne zakończenie historii bohaterów, ale jednocześnie zwraca uwagę na bezkrytyczne oparcie narracji na materiałach aparatu bezpieczeństwa i powielanie oficjalnej interpretacji wydarzeń z lat 40.

Literaturoznawcy zaliczają wczesne tomy opowiadań historycznych Jasińskiego, takie jak Dymy wyższe nad dęby i Mieczem i krzyżem, do nurtu literatury regionalnej o ziemi lubuskiej. Andrzej K. Waśkiewicz oceniał je jako charakterystyczne dla wcześniejszego modelu „literatury zobowiązań społecznych” i już w latach 60. uznawał za anachroniczny relikt tego sposobu pisania. Kłusek zwraca uwagę na ich silne zideologizowanie oraz faktograficzne uproszczenia, wiążąc powstanie tych książek z zapotrzebowaniem instytucji kulturalnych na „beletryzowane dzieje regionu”.

Utwory prozatorskie Dymy wyższe nad dęby. Opowiadania z dziejów Ziemi Lubuskiej (Zielona Góra 1964), Mieczem i krzyżem. Opowiadania z dziejów Ziemi Lubuskiej (Zielona Góra 1967), Legendy znad Odry (Zielona Góra 1968), Droga okólna – powieść (Gdynia 1968), Czasem blisko nas – reportaże (Poznań 1973), Na spalonym miłość – powieść (Lublin 1980), Podróż do zatrutych studni – powieść (Lublin 1981), Za człowiekiem cień – powieść (Warszawa 1985), Bóg wezwany na rozstrzelanie – powieść (Lublin 1986), Wykąpiesz się w tej samej rzece – powieść (Lublin 1987), Mocarze zejdą z gór (Hejnał na całą Polskę) – powieść, t. I–II.

Działalność sceniczna i adaptacje Dwa jego dramaty zostały wystawione na scenie: w 1968 roku Lubuski Teatr w Zielonej Górze wystawił sztukę Pragnę zawrócić czas, a w 1979 roku Teatr im. Juliusza Osterwy w Lublinie zaprezentował sztukę Stara kobieta wypłakuje.

W latach 70. na podstawie powieści Podróż do zatrutych studni planowano realizację filmu fabularnego w zespole „Profil” kierowanym przez Bohdana Porębę, a Telewizja Polska zakupiła prawa do serialu opartego na nieopublikowanym cyklu powieściowym Mocarze zejdą z gór, który miał wyreżyserować Leszek Staroń, projekty te nigdy nie zostały jednak zrealizowane.

Reportaże i publicystyka Kłusek podkreśla, że Jasiński szczególnie wyraźnie zaznaczył się jako reporter i publicysta związany z dwutygodnikiem „Nadodrze”, gdzie pełnił funkcję redaktora naczelnego pierwszych numerów pisma. Jego reportaże – m.in. tekst Miasto graniczne o powojennym Gubinie – miały charakter interwencyjny i krytyczny wobec patologii życia społecznego w Polsce Ludowej, choć bywały oceniane jako warsztatowo nierówne. W czasie seminarium reporterów w Kazimierzu Dolnym w 1967 roku Krzysztof Kąkolewski wskazywał na wtórność tematów i patetyczny styl części tych tekstów. Jedynym wyborem jego reportaży, który ukazał się drukiem za życia autora, był tom Czasem blisko nas (1973), przygotowany przez Krajową Agencję Wydawniczą; drugi zbiór, Pomacać wnętrze ziemi, ostatecznie nie został wydany.

Nagrody i odznaczenia Nagrody Za twórczość literacką i działalność publicystyczną Jasiński otrzymał liczne nagrody, m.in.: III nagrodę Klubu Publicystów Kulturalnych Zarządu Głównego SDP (1962), nagrodę Centralnej Komisji Koordynacyjnej do Spraw Kultury (1964), nagrodę „Faktów i Myśli” oraz „Iskier” za reportaż Potknięcie o trep kamedulski (1964), III nagrodę za powieść Podróż do zatrutych studni w konkursie ogłoszonym przez Urząd Wojewódzki i Oddział ZLP w Opolu (1965), Lubuską Nagrodę Kulturalną (1968), II nagrodę za powieść Mocarze zejdą z gór w konkursie ZLP w Katowicach (1971), II nagrodę za reportaż w konkursie Lubuskiego Towarzystwa Kultury (1971), I nagrodę w ogólnopolskim konkursie Zarządu Głównego Związku Zawodowego Pracowników Przemysłu Włókienniczego i Zarządu Głównego ZLP za powieść Hejnał na całą Polskę (1977), I nagrodę w Ogólnopolskim Konkursie o Laur Jana z Czarnolasu za utwór Z granitu jasnego bez skazy (1979), Nagrodę Społeczno-Kulturalną Miasta Lublina za całokształt działalności (1984), Wojewódzką Nagrodę Społeczno-Kulturalną za działalność twórczą i organizatorską w środowisku literackim województwa lubelskiego (1985), nagrodę im. Bolesława Prusa za powieść Bóg wezwany na rozstrzelanie (1988).

Odznaczenia Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1987), Złoty Krzyż Zasługi, Srebrny Krzyż Zasługi, Odznaka 1000-lecia Państwa Polskiego, Medal 40-lecia Polski Ludowej, Medal Rodła (1987), Brązowe Odznaczenie im. Janka Krasickiego, Odznaka „Zasłużony Działacz Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich”, Odznaka „Zasłużony dla RSW-Prasa-Książka-Ruch”, Odznaka „Zasłużony Obywatel Zielonej Góry” (1962), Medal „W uznaniu zasług wniesionych w rozwój woj. lubelskiego” (1989).

Zobacz też

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Absolwenci Szkoły Głównej Służby Zagranicznej Kategoria:Autorzy słuchowisk Polskiego Radia Kategoria:Członkowie Organizacji Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego Kategoria:Członkowie Polskiej Partii Socjalistycznej (1944–1948) Kategoria:Członkowie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Kategoria:Członkowie Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich Kategoria:Działacze Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej Kategoria:Członkowie Związku Literatów Polskich (Polska Rzeczpospolita Ludowa) Kategoria:Członkowie Związku Młodzieży Polskiej Kategoria:Ludzie związani z Akademią Nauk Politycznych w Warszawie Kategoria:Ludzie związani z Lublinem Kategoria:Ludzie związani z Zieloną Górą Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Medalem 40-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Medalem Rodła Kategoria:Odznaczeni odznaczeniem im. Janka Krasickiego Kategoria:Odznaczeni Odznaką 1000-lecia Państwa Polskiego Kategoria:Odznaczeni odznaką „Zasłużony Działacz Kultury” Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Polscy dramaturdzy XX wieku Kategoria:Polscy dziennikarze Kategoria:Polscy poeci XX wieku Kategoria:Polscy prozaicy XX wieku Kategoria:Polscy publicyści XX wieku Kategoria:Polscy redaktorzy naczelni Kategoria:Polscy reportażyści Kategoria:Urodzeni w 1928 Kategoria:Wiceministrowie i urzędnicy PRL Kategoria:Zmarli w 1992