Znaki czasu – w teologii katolickiej wydarzenia historyczne, z których można wywnioskować o aktualności Objawienia i możliwości odczytania woli Bożej. Pojęcie pojawia się w Ewangelii Mateusza (Mt 16, 1–4), propagowali je Jan XXIII i Paweł VI.

W Biblii W Biblii pojęcie to występuje jedynie w perykopie Mt 16, 1–4, kiedy to faryzeusze i saduceusze domagali się od Jezusa znaku potwierdzającego jego mesjańskie roszczenia („znaku z nieba”), jako że jego cuda nie były wystarczającym dowodem. Jezus użył w odpowiedzi pojęcia τὰ σημεῖα τῶν καιρῶν (w oryginale liczba mnoga, „znaki czasów”). Sformułowanie καιρός wskazuje na sposobny moment, w związku z czym wypowiedź Jezusa ma zabarwienie soteriologiczne i eschatologiczne i wskazuje, że jego działalność jest uwierzytelniona przez Boga.

Charakterystyka pojęcia Według uchwalonej na soborze watykańskim II konstytucji Gaudium et spes znaki czasu to wydarzenia, które interpretowane w świetle wiary świadczą o woli Bożej i wzywają do pełniejszego zrozumienia Objawienia. Kościół zatem powinien zwracać się do ludzi o pomoc w odczytaniu znaków czasu (KDK 44). Jan Paweł II widział znaki czasu jako działanie Ducha Świętego w historii.

Kościół w tym znaczeniu jest rozumiany jako lud Boży, jednak z naciskiem na duszpasterzy i teologów z uwagi na ich kompetencje. W pierwszej kolejności Kościół winien rozpoznać znaki czasu. Konkretnie do znaków czasu można zaliczyć różne procesy zachodzące w społeczeństwie, życiu politycznym czy systemie wartości, w tym te, które odnoszą się do sytuacji Kościoła. Jako że są to wydarzenia historyczne, rozpoznają je takie nauki, jak socjologia, psychologia czy historia, jednak badają one jedynie ich wymiar materialny, zaś zadaniem Kościoła jest odnieść je do Objawienia. Interpretacja znaków czasu w świetle Objawienia ma dwojaki wymiar: wobec Chrystusa jako źródła i pełni Objawienia oraz Kościoła, w którym trwa Objawienie. Celem odczytywania znaków czasu jest ukazanie aktualności Objawienia, w tym odpowiedź na pytanie o sens życia.

Stanisław Bielecki wyróżnił sześć cech znaków czasu: zmienność – znaki czasu są powiązane z czasem i podlegają przemianie, mogą tracić na znaczeniu, relatywność – znaki czasu nie muszą pojawiać się wszędzie, powiązanie z życiem – znaki czasu odnoszą się do spraw, którymi żyje konkretny człowiek, wieloznaczność – znaki czasu mają wymiar historyczny, socjologiczny oraz teologiczny i należy uwzględniać je wszystkie w procesie interpretacji, wzajemne nakładanie się – znaki czasu się wzajemnie nakładają, co utrudnia ich klasyfikację, fakt, że znaki czasu nie są jedynym sposobem przemawiania Boga do ludzi.

Paweł VI podkreślił trzy niebezpieczeństwa związane ze stosowaniem terminu znaki czasu: pseudoprofetyzm (zbędne uciekanie się do nadprzyrodzonych wyjaśnień), socjologizm (założenie, że najważniejszym kryterium oceny wydarzenia są jego skutki społeczne) i historycyzm (dominująca rola aspektu historycznego).

Rozwój pojęcia Propagatorem pojęcia był Jan XXIII, który użył go w zapowiadającej sobór watykański II konstytucji apostolskiej Humanae salutis. Termin występuje też w niektórych tłumaczeniach encykliki Pacem in terris i dotyczy cech charakterystycznych epoki współczesnej, jak wzrost znaczenia klasy robotniczej i kobiet, dekolonizacja i powstanie nowych państw, rozwój organizacji międzynarodowych i równość ludzi co do godności i natury. Paweł VI w encyklice Ecclesiam suam dostrzegł poprzez wprowadzenie kategorii znaków czasu możliwość powstania teologii odpowiadającej na współczesność. Pojęcie to wielokrotnie pojawiło się w dokumentach soboru watykańskiego II: Gaudium et spes, Presbyterorum ordinis, Unitatis redintegratio, Dignitatis humanae, Sacrosanctum concilium i Apostolicam actuositatem. Szczególna refleksja nad pojęciem znaków czasu wystąpiła w konstytucji Gaudium et spes.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Teologia katolicka Kategoria:Sobór watykański II