Hierarchia społeczna – typ organizacji społecznej (całego społeczeństwa, jego części, grup, organizacji), w którym elementy uporządkowane są hierarchicznie, według rang czy natężenia cech (władzy, prestiżu, dostępu do dóbr).
Pojęcie hierarchii wywodzi się z tradycji kościoła katolickiego, w której opisywano za jego pomocą uszeregowanie w ramach organizacji kościelnej, oraz uszeregowania aniołów (hierarchia anielska). Zakładając, że ludzie są zwierzętami społecznymi, pojęcie zachowuje też pewną łączność z biologicznym pojęciem hierarchii społecznej.
W socjologii i antropologii kulturowej hierarchia społeczna oznacza uszeregowanie różnego rodzaju elementów w stopnie jeden powyżej drugiego. Jest to szczególna forma stratyfikacji społecznej, czyli sposobu w jaki społeczeństwo dzieli się na warstwy w szczególności pod względem władzy i dostępu do dóbr. W złożonych społeczeństwach może istnieć wiele hierarchii (w ramach różnych grup, czy wyróżnionych ze względu na różne cechy), w których jednostki mogą być różnie usytuowane. Hierarchia dotyczy także pozycji społecznych, a w szczególności dystrybucji prestiżu w społeczeństwie i może być powiązana z określonymi zawodami (pozycjami zawodowymi). Pojęcie hierarchii zawsze zakłada istnienie relacji czy to w formie wyższości-niższości, czy też dominacji-podporządkowania.
Ujęcia teoretyczne do połowy XX w. podkreślały wszechobecność hierarchii społecznych. W 1911 Robert Michels sformułował żelazne prawo oligarchii, które stwierdza, że niezależnie od celów i typu organizacji (autorytarna czy demokratyczna), wytwarza ona swoje elity, co prowadzi do spontanicznego wytwarzania się hierarchii. Hierarchie były podstawowym terminem opisu struktury wielu społeczeństw, czy to przednowoczesnych (podział na stany czy kasty) czy nowoczesnych (hierarchia klasowa). Louis Dumont, opierając się na funkcjonalizmie Talcotta Parsonsa ujmował hierarchię jako drabinę władzy. Za pomocą tego pojęcia analizował system kastowy w Indiach.
Współczesne koncepcje teoretyczne można podzielić na trzy nurty: Teorie psychologiczne - źródłem powszechności hierarchicznych typów organizacji jest natura ludzka. Np. zgodnie z teorią dominacji społecznej Jamesa Sidaniusa istnieje powszechna orientacja na dominację społeczną, która wyraża preferencję dla hierarchicznych relacji grupowych. teorie kontraktualne - źródłem porządków hierarchicznych są określone warunki w których strony zawierają umowy. Np. w pracy Olivera Williamsona Markets and Hierarchies: Analysis and Antitrust Implications(1975) autor wskazuje, że takie formy organizacji powstają w przypadku powtarzalnych stosunków wymiany, jeśli jedna ze stron dysponuje więcej wartymi zasobami lub zasobami, które nie dają się zastąpić. Poprzez zastąpienie stosunków rynkowych hierarchią można zinternalizować tranzakcje wewnątrz tej organizacji, zmniejszając ryzyka. teorie dystrybucyjne - źródłem hierachii są nierówności w relacjach między jednostkami czy grupami. Wzmocnienie tych nierówności powoduje utrwalenie relacji hierarchicznych i stratyfikację społeczności.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Makrosocjologia Kategoria:Socjologia organizacji