thumb|Żydowska opaska ze zbiorów Muzeum Historii Żydów Polskich Polin Żydowska opaska – zbiorcze określenie wyróżniających znaków, które w różnych epokach i państwach Europy oraz w części świata muzułmańskiego narzucano Żydom jako element administracyjnej i społecznej identyfikacji oraz segregacji. Odnosi się w szczególności do oznaczeń noszonych przymusowo przez Żydów podczas II wojny światowej na ziemiach znajdujących się pod kontrolą nazistowskich Niemiec.
Praktyka narzucania Żydom oraz innym innowiercom wyróżniającego stroju lub znaków pojawiła się w świecie muzułmańskim już we wczesnym średniowieczu. W Europie upowszechniła się po IV soborze laterańskim, by zaniknąć wraz z rewolucją francuską i XIX-wiecznymi procesami emancypacji Żydów.
W czasie Zagłady przymusowe oznakowanie należało do repertuaru pierwszych środków antyżydowskich wdrażanych przez nazistowskie władze niemieckie w krajach okupowanych. Poprzedzało gettoizację i deportacje do obozów zagłady. Jego celem było upokorzenie i zastraszenie Żydów, ułatwienie ich identyfikacji oraz wytworzenie społecznego i psychologicznego dystansu między Żydami a ludnością nieżydowską. Oznaczenia przyjmowały różne formy w zależności od miejsca i czasu ich wprowadzenia. Obowiązywały także w samej III Rzeszy oraz w niektórych państwach satelickich.
Tło historyczne thumb|Rycina przedstawiająca niemieckich Żydów noszących thumb|XVI-wieczna ilustracja przedstawiająca żydowską parę z Wormacji. Na strojach obojga widoczny jest Praktyka narzucania Żydom wyróżniającego stroju lub znaków sięga VIII wieku. Wówczas władcy muzułmańscy wprowadzili przepisy nakazujące zimmim (chrześcijanom, Żydom, Samarytanom) noszenie strojów, które odróżniałyby ich od wyznawców islamu. To również w świecie muzułmańskim narodziła się praktyka znakowania Żydów kolorem żółtym, przy czym powody wyboru tej barwy nie są jasne.
W Bagdadzie, za rządów kalifa Haruna ar-Raszida, Żydzi byli zobowiązani nosić żółte pasy lub frędzle. Za panowania kalifa Al-Mutawakkilego nakazano im natomiast noszenie naszywek w kształcie osła. W 1005 roku Żydom w Egipcie polecono z kolei przyszywać do ubrań dzwonki. Oznakowanie Żydów występowało przez wieki w różnych krajach islamskich; w Jemenie praktykowano je aż do XX wieku.
W średniowiecznej Europie podwaliny pod przymusowe oznakowanie Żydów położył IV sobór laterański w 1215 roku. Przyjęto wówczas kanon 68, który zobowiązywał Żydów oraz muzułmanów obojga płci, zamieszkujących w krajach chrześcijańskich, do noszenia stroju odróżniającego ich od chrześcijan. Celem kanonu było ograniczenie kontaktów społecznych między chrześcijanami a niechrześcijanami, w tym zwłaszcza kontaktów intymnych.
Kanon nie zawierał szczegółowych wytycznych dotyczących odzieży, która miała wyróżniać Żydów, dlatego w państwach europejskich przyjmowano różne rozwiązania. Rzadko wykorzystywano w tym celu symbol gwiazdy Dawida. W Europie rozpowszechniła się natomiast praktyka – być może zapożyczona ze świata muzułmańskiego – stosowania koloru żółtego do znakowania Żydów. Począwszy od XIII wieku barwa ta zaczęła w kulturze europejskiej symbolizować fałsz, kłamstwo, zazdrość i pożądanie. Uznawano ją za atrybut ludzi z marginesu społecznego, a także heretyków i innowierców. Symbolizowała również chorobę, m.in. do XX wieku statki, na których wybuchła epidemia, były zobowiązane wywieszać flagę kolorze żółtym.
W Anglii król Henryk III w 1217 roku nakazał Żydom noszenie specjalnej naszywki na przedniej stronie szaty wierzchniej. Jego następca, Edward I Długonogi, doprecyzował ten dekret w 1275 roku. Nakazał wówczas, aby Żydzi powyżej siódmego roku życia nosili znak na szacie wierzchniej, na wysokości lewej piersi, wykonany z żółtej tafty, o długości sześciu i szerokości trzech palców. W Anglii przyjęło się również nadawać tym znakom kształt tablic Dekalogu.
We Francji począwszy od XIII wieku Żydzi zobowiązani byli nosić naszywkę w formie czerwonego lub żółtego koła, wykonaną z filcu, przyszytą do przedniej i tylnej części odzieży wierzchniej. W Hiszpanii oraz w państwach włoskich znak miał zwykle barwę żółtą, choć obowiązek jego noszenia egzekwowano stosunkowo sporadycznie.
W XIII-wiecznych państwach niemieckich Żydom nakazywano noszenie (, „żydowska czapka”). Na początku XVI wieku praktyka ta zaczęła zanikać, a równocześnie Żydów zaczęto oznaczać za pomocą żółtych znaków. Na obszarze Świętego Cesarstwa Rzymskiego upowszechniło się w szczególności oznaczanie żydowskich mężczyzn za pomocą , noszonych na ubraniu (, „żółty pierścień”), podczas gdy żydowskie kobiety były niekiedy zobowiązywane do noszenia niebieskich pasów lub wstęg na chustach bądź welonach. Do upowszechnienia tej formy oznakowania w połowie XV wieku przyczynił się kardynał i legat papieski Mikołaj z Kuzy.
Na przestrzeni wieków praktyka znakowania Żydów zaczęła w Europie zanikać, a w Europie Zachodniej została całkowicie zarzucona wraz z rewolucją francuską i XIX-wiecznymi procesami emancypacji Żydów.
II wojna światowa Warianty i proces wprowadzania opasek thumb|Żydowski robotnik w getcie warszawskim z opaską na ramieniu thumb|Dzieci w getcie łódzkim W III Rzeszy pierwsza wzmianka o „żółtym znaku” pojawiła się w artykule opublikowanym 4 kwietnia 1933 roku na łamach pisma „”. W odpowiedzi na ogłoszony cztery dni wcześniej przez nazistów ogólnokrajowy bojkot przedsiębiorstw żydowskich – w ramach którego oznaczano je m.in. obraźliwymi symbolami i napisami – Weltsch zaapelował do niemieckich Żydów, by „nosili z dumą żółty znak”.
W tym okresie władze nazistowskie nie zmuszały jednak niemieckich Żydów do noszenia specjalnych oznaczeń ani nawet nie rozważały wprowadzenia takiego obowiązku. Pierwsza propozycja w tej sprawie pojawiła się dopiero w maju 1938 roku; jej autorem był minister propagandy Joseph Goebbels. W listopadzie tego samego roku, krótko po wydarzeniach „nocy kryształowej”, z podobną inicjatywą wystąpił SS-Gruppenführer Reinhard Heydrich. Do wybuchu II wojny światowej nie wdrożono jednak żadnych rozwiązań w tym zakresie.
1 września 1939 roku Niemcy rozpoczęły zbrojną agresję przeciwko Polsce. W świeżo zajętych miejscowościach niemieckie władze wojskowe i cywilne bezzwłocznie wprowadzały rozmaite zarządzenia dotyczące oznakowania sklepów i przedsiębiorstw należących do Żydów. Działania te podejmowano oddolnie i miały one nieskoordynowany charakter. Wkrótce pojawiły się także zarządzenia dotyczące oznakowania osób narodowości żydowskiej. Pierwsze wydano 24 lub 29 października 1939 roku we Włocławku. Niemiecki komisarz miasta Hans Cramer zarządził wówczas, aby wszyscy Żydzi nosili żółty trójkąt na piersiach i plecach. W listopadzie tego roku gubernator dystryktu lubelskiego Friedrich Schmidt wydał zarządzenie nakazujące Żydom noszenie na ubraniu dwóch żółtych łat: jednej na prawej piersi, drugiej – opatrzonej napisem Jude („Żyd”) – na plecach. Zarządzenie w sprawie oznakowania Żydów wydał również gubernator dystryktu krakowskiego Otto Wächter.
Wraz z umacnianiem się władzy okupacyjnej zarządzenia dotyczące znakowania Żydów przybrały bardziej ujednolicony i odgórny charakter. 23 listopada 1939 roku generalny gubernator Hans Frank wydał rozporządzenie, które nakazywało Żydom powyżej 10. roku życia, zamieszkującym w Generalnym Gubernatorstwie, aby od 1 grudnia tegoż roku nosili na prawym ramieniu białą opaskę o szerokości co najmniej 10 cm z gwiazdą Dawida w kolorze niebieskim. Obowiązek ten obejmował również Żydów zasymilowanych i konwertytów. Opaski sporządzone według wzoru przewidzianego w rozporządzeniu Franka zastąpiły oznaczenia stosowane dotychczas na poziomie lokalnym.
Podobne rozporządzenia wydano na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy. Już 14 listopada 1939 roku prezydent rejencji kaliskiej Friedrich Uebelhoer wprowadził w Łodzi i innych miastach rejencji obowiązek noszenia przez wszystkich Żydów – bez względu na wiek i płeć – opaski na prawym ramieniu w „kolorze żydowsko-żółtym” () o szerokości 10 cm. Dwa tygodnie później namiestnik Rzeszy i gauleiter NSDAP Arthur Greiser ujednolicił jednak przepisy w całym Kraju Warty, zarządzając, aby Żydzi nosili na prawej piersi oraz na plecach żółtą gwiazdę o wysokości 10 cm. W Zagłębiu Dąbrowskim władze okupacyjne w listopadzie 1939 roku nakazały Żydom noszenie na lewym ramieniu opaski z niebieską gwiazdą Dawida. W Płocku, wcielonym do Prus Wschodnich, wydano 20 listopada 1939 roku zarządzenie, które nakazywało Żydom powyżej 10. roku życia noszenie dwóch żółtych trójkątów – jednego na plecach, drugiego na prawej piersi. W listopadzie 1940 roku trójkąt zmieniono na koło w kolorze żółtym o średnicy 10 cm. thumb|Żołnierz Armii Czerwonej pochodzenia żydowskiego wzięty do niewoli przez Niemców latem 1941 Po rozpoczęciu inwazji na ZSRR w czerwcu 1941 roku władze niemieckie rozszerzyły praktykę znakowania Żydów na nowo zdobyte terytoria. Między innymi, Komisarz Rzeszy Hinrich Lohse nakazał, aby Żydzi zamieszkujący na terytorium Reichskommissariat Ostland nosili na lewej piersi oraz na plecach oznakę w postaci żółtej sześcioramiennej gwiazdy o wysokości co najmniej 10 cm. W Białymstoku miejscowy Judenrat, działając z polecenia władz niemieckich, zarządził 10 lipca 1941 roku, aby wszyscy Żydzi powyżej 14. roku życia nosili na lewej ręce białą opaskę z niebieską gwiazdą Dawida o wysokości i szerokości co najmniej 10 cm. Rozkaz ten zmodyfikowano jednak w ciągu zaledwie kilku dni, nakazując używanie żółtego znaku zamiast opaski. Również w gettach na terytorium Reichskommissariat Ukraine oraz w tych miastach i miejscowościach ZSRR, w których społeczności żydowskie zostały w krótkim czasie wymordowane przez Einsatzgruppen, Żydom narzucano obowiązek noszenia wyróżniających znaków. Mogły mieć one formę na przykład białej opaski, żółtej opaski, opaski z gwiazdą Dawida, żółtych łat na piersi i plecach (w kształcie koła lub gwiazdy Dawida). thumb|Berlin, wrzesień 1941. Żydowski mężczyzna z żółtą gwiazdą Dawida na piersi thumb|Paryż, czerwiec 1942. Żydowskie kobiety z żółtymi gwiazdami Dawida W samej III Rzeszy przepisy dotyczące znakowania Żydów wprowadzono stosunkowo późno – dopiero 1 września 1941 roku. Na mocy zarządzenia wydanego tego dnia przez Reinharda Heydricha Żydzi powyżej 6. roku życia mieli obowiązek noszenia na lewej piersi naszywki w formie żółtej gwiazdy Dawida, w rozmiarze pięści, z napisem Jude wyszytym na czarno. Obowiązek ten obejmował nie tylko Żydów niemieckich i austriackich, lecz także osoby zamieszkujące Protektorat Czech i Moraw, Alzację oraz ziemie polskie wcielone do Rzeszy.
Żydowskie opaski i inne oznaczenia wprowadzono także w niektórych krajach satelickich III Rzeszy: Niepodległe Państwo Chorwackie – w maju 1941 roku Żydom narzucono obowiązek noszenia na odzieży wierzchniej znaku w formie żółtego prostokąta z gwiazdą Dawidą w środku oraz literą „Ž” lub napisem Židov („Żyd”) w dolnej części; Słowacja – 9 września 1941 roku, w ramach wprowadzonych tego dnia antysemickich regulacji, wszystkim słowackim Żydom, z wyjątkiem osób zwolnionych z tego obowiązku na bezpośrednie polecenie prezydenta Jozefa Tiso, nakazano noszenie żółtego znaku; Rumunia – odpowiednio w lipcu i we wrześniu 1941 roku obowiązek noszenia żółtego znaku narzucono Żydom zamieszkującym Bukowinę północną i Besarabię. W czerwcu 1942 roku obowiązek ten rozszerzono na tereny Transnistrii. Na obszarze Rumunii w granicach sprzed 1914 roku obowiązku tego nie wprowadzono; wyjątkiem była Mołdawia zachodnia, gdzie w maju 1944 roku nałożono go pod pretekstem zbliżania się linii frontu; Bułgaria – w sierpniu 1942 roku wprowadzono obowiązek noszenia przez Żydów wyróżniającego znaku w postaci żółtego guzika, jednakże zarządzenie to nie było rygorystycznie egzekwowane; Węgry – pierwsze niemieckie żądania dotyczące znakowania Żydów odnotowano już w grudniu 1942 roku, jednak rząd węgierski odmówił ich spełnienia. W konsekwencji obowiązek noszenia żółtych znaków wprowadzono dopiero 31 marca 1944 roku, wkrótce po objęciu Węgier .