Wydarzenia na świecie 1680 W Paryżu założono Comédie-Française. skonstruował trójkołowy pojazd napędzany siłą mięśni. Zmarł Athanasius Kircher, niemiecki jezuita i uczony (ur. 1602). W Paryżu zmarł francuski pisarz i przedstawiciel francuskiego moralizmu, książę François de La Rochefoucauld W Raigarh (dzisiejszy Madhya Pradesh) zmarł hinduistyczny władca Śiwadźi (ur. 1627).

1681 Francja dokonała aneksji terenów na lewym brzegu Renu, w tym Strasburga, w ramach tzw. reunii Francuzi rozpoczęli zasiedlanie Luizjany nad Missisipi. Zawarto sojusz między Francją a Brandenburgią. Urodził się Vitus Bering, rosyjski oficer i odkrywca (zm. 1741). Denis Papin skonstruował nadciśnieniowy kocioł parowy, będący pierwowzorem autoklawu i szybkowaru.

1682 19 marca we Francji ogłoszono tzw. artykuły gallikańskie (Declaratio cleri Gallicani), uchwalone z inicjatywy króla Ludwika XIV; dokument ograniczał władzę papieską na rzecz monarchy i Kościoła gallikańskiego. Rozpoczęły się rządy regentki Zofii, córki cara Aleksego. Rozpoczął panowanie car Piotra I, syna Aleksego; od 1689 r. rządził samodzielnie. Iwan V, przyrodni brat Piotra I, został wraz z nim carem Rosji do 1689 (zmarł 1696). Angielski kwakier William Penn (1644–1718) założył tolerancyjną religijnie i przyjazną rdzennym mieszkańcom kolonię Pensylwania. Założono w Lipsku pierwsze niemieckie czasopismo naukowe Acta Eruditorum. Jules Hardouin-Mansart ukończył budowę pałacu w Wersalu. W Rosji zniesiono dotychczasową hierarchię szlachty i bojarów (tzw. miestniczestwo), wprowadzając zasadę awansu za osobiste wyczyny i kompetencje.

1683 Rozpoczęła się V wojna austriacko-turecka pomiędzy Turcją a Austrią, Polską i Wenecją, a od 1686 r. również z Rosją. Wrzesień: Odsiecz wiedeńska. Jan III Sobieski został wezwany na pomoc przez cesarza Leopolda I. Wojska pod dowództwem Jana III Sobieskiego i Karola Lotaryńskiego odparły siły osmańskie. Armia turecka dowodzona przez Karę Mustafę została rozgromiona pod Kahlenbergiem, a ekspansja islamu w Europie została zatrzymana. Brandenburgia założyła na Złotym Wybrzeżu (dzisiejsza Ghana) twierdzę Groß Friedrichsburg, pierwszą niemiecką osadę w Afryce. Zmarł Jean-Baptiste Colbert, francuski mąż stanu, przedstawiciel merkantylizmu. Chiny zajęły Formozę. Zmarł Guarino Guarini, włoski architekt baroku (ur. 1624).

1684 Utworzono Świętą Ligę Austrii, Polski i Wenecji przy wsparciu papieża Innocentego XI.

1685 Jakub II został katolickim królem Anglii. Ludwik XIV odwołał edykt nantejski z 1598 roku; rozpoczęła się emigracja hugenotów z Francji m.in. do Brandenburgii i Niderlandów, a następnie, wspólnie z Holendrami, do Afryki Południowej jako Burowie. Urodził się Johann Sebastian Bach, niemiecki kompozytor (zmarł 1750). Urodził się Georg Friedrich Händel, kompozytor niemiecko-angielski (zmarł 1759).

1686 Wojska osmańskie utraciły zdobyty w 1541 roku Budę (Budapeszt). Założenie Ligi Augsburskiej: Cesarz niemiecki, Szwecja, Hiszpania i Brandenburgia zawarli przymierze przeciwko Francji. Rosja przystąpiła do Świętej Ligi. Zmarł Otto von Guericke, niemiecki przyrodnik i polityk (ur. 1602).

1687 1687–1689: Rosyjskie wojska prowadziły nieudane wyprawy na Chanat Krymski W bitwie pod Mohaczem wojska austriackie pokonały Turków, odzyskując Siedmiogród i przyczyniając się do wyzwolenia Węgier spod panowania osmańskiego Isaac Newton sformułował prawo powszechnego ciążenia oraz trzecią zasadę dynamiki. Ukazało się dzieło Newtona Matematyczne zasady filozofii naturalnej (Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica) Janczarzy obalili sułtana Mehmeda IV. Ustalono habsburską sukcesję tronu na Węgrzech; arcyksiążę Józef (późniejszy cesarz) został królem Węgier, co zapoczątkowało unię personalną Austrii i Węgier trwającą do 1918 roku. Podczas walk w Grecji kula armatnia trafiła w Partenon na Akropolu w Atenach, gdzie Turcy urządzili skład prochu. Eksplozja doprowadziła do zniszczenia liczącej ponad dwa tysiące lat świątyni poświęconej bogini Atenie. Urodził się Balthasar Neumann, niemiecki architekt baroku (zmarł 1753). Niemiecki matematyk skonstruował windę działającą dzięki przeciwwadze.

1688 W Anglii doszło do bezkrwawej tzw. sławetnej rewolucji (), która pozbawiła tronu dynastię Stuartów. Wilhelm III Orański (protestant) obalił swojego katolickiego teścia, króla Jakuba II i panował jako król Anglii do 1702 roku. Fryderyk III został elektorem Brandenburgii do 1713 roku. Rozpoczęła się wojna palatynacka: Francja przeciwko Austrii, Anglii, Niderlandom i Hiszpanii. Urodził się Fryderyk Wilhelm I, późniejszy król Prus (zm. 1740). Urodził się Emanuel Swedenborg, szwedzki przyrodnik i teozof (zm. 1772).

1689 weszła w życie ustawa Bill of Rights, ograniczająca władzę królewską na rzecz parlamentu. Stanowi ona podstawę angielskiego parlamentaryzmu. Wojska francuskie pod dowództwem spustoszyły Palatynat Reński. Anglia i Niderlandy przystąpiły do sojuszu Rzeszy przeciwko Francji. W Rosji rozpoczął panowanie Piotr I, który przeprowadzał reformy i unowocześniał państwo często okrutnymi metodami. Panował do 1725 roku. W Rzymie zmarła Krystyna Wazówna, królowa Szwecji od 1632 do abdykacji 16 czerwca 1654, córka Gustawa II Adolfa. Margrabia Ludwik Wilhelm Badeński prowadził działania wojenne przeciwko Turkom w Bośnia i Serbii. Aleksander VIII został papieżem. Zawarto układ nerczyński między Chinami a Rosją.

Wydarzenia w Polsce 1684 Polski astronom Jan Heweliusz skonstruował w Gdańsku oktant.

1686 Zawarto pokój Grzymułtowskiego między Polską a Rosją, zwany „wieczystym”; potwierdził podział Ukrainy – Rosja zachowała lewobrzeżną część z Kijowem, Polska utrzymała prawobrzeżną część. Przeciwnicy unii brzeskiej, czyli dyzunici, zyskali opiekę cara, co umożliwiło Rosji ingerencję w sprawy wewnętrzne Rzeczypospolitej

1687 Zmarł Jan Heweliusz, astronom, matematyk i konstruktor urządzeń badawczych.

Przypisy

1680