Metropolia – duże miasto lub zespół miejski pełniący nadrzędne funkcje gospodarcze, polityczne i kulturowe w skali kraju lub regionu. Współcześnie termin ten rzadko odnosi się do pojedynczego miasta w jego granicach administracyjnych; częściej oznacza szerszy obszar funkcjonalny, składający się z wielu jednostek samorządowych (gmin, miast), tworzących spójny organizm społeczno-gospodarczy. W metropolii koncentrują się funkcje gospodarcze, kulturalne i społeczne, a także zaawansowana infrastruktura.

Etymologia Słowo pochodzi z języka greckiego (mētrópolis), będącego złożeniem słów mētr- (matka) oraz pólis (miasto). Pierwotnie w starożytnej Grecji oznaczało ono miasto-państwo macierzyste w stosunku do założonej przez nie kolonii. Do języka polskiego trafiło za pośrednictwem łaciny (metropolis – stolica).alt=Gęsta zabudowa wysokościowa Manhattanu|mały|350x350px|Manhattan – centralna część metropolii Nowego Jorku.

Koncepcja W nowoczesnym ujęciu metropolia jest rozumiana jako złożony system powiązanych ze sobą społeczności i organizacji, tworzących układ wzajemnych powiązań. W części literatury podkreśla się, że mimo wzrostu znaczenia technologii informacyjno-komunikacyjnych i przepływów ponadnarodowych, istotna część zasobów niezbędnych dla funkcjonowania gospodarki globalnej pozostaje związana z konkretnymi miejscami. W tym ujęciu metropolie (w szczególności miasta globalne) stanowią strategiczne lokalizacje, w których materializują się procesy koordynacji i kontroli oraz koncentruje się infrastruktura obsługująca działalność ponadnarodową, m.in. zaplecze telekomunikacyjne i instytucjonalne. W kontekście zarządzania terytorialnego metropolia wiąże się z problemem ustrojowym dotyczącym relacji pomiędzy władzami metropolii a władzami regionalnymi.

W części literatury współczesne metropolie opisywane są jako struktury rozproszone. W wyniku globalizacji i zmian w modelach ekonomicznych, zwarta struktura miejska uległa fragmentacji, tworząc „archipelag” wysp miejskich połączonych systemem infrastrukturalnym. W takim układzie infrastruktura (np. transportowa, cyfrowa) kształtuje relacje przestrzenne, łącząc miejsca niezależnie od ich fizycznej odległości.

W literaturze dotyczącej miast globalnych wskazuje się jednocześnie na współwystępowanie dwóch procesów: przestrzennego rozpraszania działalności gospodarczej oraz wzrostu zapotrzebowania na wyspecjalizowane funkcje centralne. Rozproszenie produkcji i usług może zwiększać znaczenie ośrodków, w których lokują się funkcje zarządcze, kontrolne i koordynacyjne obsługujące system gospodarki globalnej.

W części literatury pojawiają się koncepcje metropolii cyfrowej i odpornej (resilient city), odwołujące się do wykorzystania technologii ICT w zarządzaniu energią, transportem i usługami publicznymi.

Znaczenie historyczne i kolonialne W ujęciu historycznym oraz w kontekście relacji międzynarodowych, termin ten oznacza państwo posiadające kolonie w stosunku do tychże kolonii. W starożytności była to „matka-miasto” dla osadników wysyłanych do nowych terytoriów.

Metropolia i obszar metropolitalny a aglomeracja Współcześnie terminy „metropolia”, „obszar metropolitalny” i „aglomeracja” bywają używane zamiennie, co jest przedmiotem kontrowersji, jednak w ściślejszym ujęciu urbanistycznym, geograficznym i statystycznym posiadają odmienne zakresy znaczeniowe. Wielki Słownik Języka Polskiego PAN wskazuje, że wyraz „metropolia” funkcjonuje obecnie również w znaczeniu rozszerzonym, obejmującym miasto wraz z jego najbliższymi okolicami, co czyni go bliskim znaczeniowo terminowi „aglomeracja”.

W ujęciach statystycznych aglomeracja definiowana jest zazwyczaj według kryterium morfologicznego jako obszar o zwartej, ciągłej zabudowie i wysokiej gęstości zaludnienia. W literaturze anglojęzycznej podkreśla się fizyczną spójność takiego obszaru (). Pojęcie obszaru metropolitalnego ma natomiast charakter szerszy i częściej odnosi się do powiązań funkcjonalnych z metropolią niż do samej ciągłości zabudowy. Może ono obejmować także tereny niepołączone bezpośrednio zwartą tkanką miejską z centrum metropolii, lecz silnie z nim związane poprzez dojazdy do pracy, przepływy ludności oraz relacje gospodarcze. Przykładem takiego podejścia jest metodologia Australijskiego Biura Statystycznego (ABS), które odróżnia obszary zurbanizowane od „” (GCCSA), definiowanych społeczno-ekonomicznie jako obszary funkcjonalnie powiązane z miastem centralnym.

Różnica między metropolią a aglomeracją dotyczy również charakteru pełnionych funkcji. Metropolia oznacza zazwyczaj miasto o nadrzędnym znaczeniu politycznym, gospodarczym, religijnym lub kulturowym w skali kraju bądź regionu, podczas gdy aglomeracja jest pojęciem opisowym, odnoszącym się do skupiska osadniczego bez konieczności wartościowania jego pozycji hierarchicznej w systemie osadniczym.

Według państw i regionów alt=Ulica w Tokio nocą z neonowymi szyldami i ruchem ulicznym.|mały|Ulica handlowa w Tokio nocą – przykład intensywnej zabudowy i wysokiej koncentracji funkcji usługowych w metropolii azjatyckiej. Azja

Japonia W Japonii termin jest oficjalnym statusem administracyjnym przypisanym wyłącznie do Tokio. Różni się ono od innych prefektur tym, że posiada system „okręgów specjalnych”, które funkcjonują na prawach miast. Metropolia Tokio jest jedną z 47 jednostek terytorialnych najwyższego rzędu w Japonii. Poza oznaczeniem metropolii, w Japonii istnieje również kategoria , które muszą posiadać populację co najmniej 500 000 mieszkańców i posiadają uprawnienia zbliżone do prefektur. W Japonii wyróżnia się trzy główne obszary metropolitalne: , Kansai oraz Nagoya.

Zjednoczone Emiraty Arabskie alt=Burdż Chalifa w trakcie budowy, widok z góry na centrum Dubaju i otaczającą zabudowę.|lewo|mały|Budowa Burdż Chalifa w Dubaju (2008) – przykład dynamicznej ekspansji zabudowy wysokościowej w metropolii globalnej. W literaturze urbanistycznej Dubaj bywa wskazywany jako przykład metropolii kształtowanej w warunkach globalizacji i neoliberalnych strategii rozwoju. Od lat 70. XX wieku Dubaj rozwinął się z regionalnego ośrodka handlowego w globalny węzeł finansowy, logistyczny i turystyczny. Jego rozwój opierał się na tworzeniu wolnych stref ekonomicznych, przyciąganiu kapitału zagranicznego oraz realizacji dużych projektów architektonicznych (m.in. sztucznych wysp i najwyższych budynków świata), wykorzystywanych w budowaniu rozpoznawalności miasta w globalnej sieci metropolii.

W literaturze Dubaj funkcjonuje jako złożony organizm społeczny, silnie uzależniony od migracji zarobkowej i przepływów kapitału. Charakteryzuje się on wysokim stopniem fragmentacji przestrzennej oraz wyraźnym podziałem między przestrzeniami luksusowymi a obszarami zamieszkiwanymi przez nisko opłacanych pracowników migrujących. W tym sensie Dubaj stanowi przykład współczesnej metropolii globalnej, w której procesy integracji z gospodarką światową współistnieją z silnym zróżnicowaniem społecznym i przestrzennym.

Australia i Oceania

Australia Australijskie Biuro Statystyczne (ABS) nie definiuje ściśle obszarów „metropolitalnych”, ale używa pojęcia „Greater Capital City Statistical Areas” (GCCSA). Są to obszary geograficzne zaprojektowane tak, aby reprezentować społeczno-ekonomiczną definicję każdego z ośmiu miast stołecznych stanów i terytoriów. Obejmują one nie tylko obszar zurbanizowany, ale także tereny, z których ludność dojeżdża do pracy, wykazując silne powiązania z miastem centralnym. Główne obszary metropolitalne (GCCSA) Australii to Sydney, Melbourne, Brisbane, Adelaide, Perth, Hobart, Darwin i Canberra.

Europa W Europie problematyka metropolitalna często wiąże się z napięciami między władzami miast centralnych a władzami regionów administracyjnych. Wyróżnia się różne modele relacji, od konfliktowych po zinternalizowane.

Francja Historia planowania regionu paryskiego, znanego jako Grand Paris (Wielki Paryż), sięga początków XX wieku (raport z 1913 r.). Termin ten odnosi się do relacji między Paryżem a jego przedmieściami oraz szerszym regionem Île-de-France. W 2016 roku utworzono nową instytucję Métropole du Grand Paris, obejmującą Paryż i otaczające go gminy, co stanowiło element reformy administracyjnej. Relacje między metropolią paryską a regionem administracyjnym bywają określane jako „zinternalizowane”, gdzie metropolia jest wyodrębniona na poziomie regionu.

Niemcy alt=Panorama centrum Berlina (Mitte) z widokiem na Sprewę, Most Zamkowy, katedrę berlińską i wieżę telewizyjną.|mały|300x300px|Berlin (dzielnica Mitte) – historyczne i administracyjne centrum niemieckiej metropolii, skupiające kluczowe instytucje państwowe, finansowe i kulturalne. W Niemczech zarządzanie obszarami metropolitalnymi jest ściśle powiązane z federalnym ustrojem państwa. Władze krajów związkowych (landów) odgrywają kluczową rolę w planowaniu przestrzennym, często tworząc związki planistyczne dla regionów miejskich (np. Region Hanower, Związek Regionalny Ruhry). W literaturze relacje te określa się jako „opiekuńcze”, gdzie silne władze regionalne stymulują integrację metropolitalną. W analizach ekonomicznych wyróżnia się grupę tzw. „Top-7” – siedmiu największych ośrodków miejskich Niemiec, które odgrywają istotną rolę w gospodarce kraju i charakteryzują się największą dynamiką zatrudnienia oraz wzrostem populacji. Są to: Berlin, Hamburg, Monachium, Kolonia, Frankfurt nad Menem, Stuttgart oraz Düsseldorf.

Holandia W Holandii w latach 90. XX wieku podejmowano próby reformy terytorialnej mającej na celu utworzenie „prowincji miejskich” (stadsprovincie), które zastąpiłyby dotychczasowe prowincje na obszarach zurbanizowanych. Ze względu na opór społeczny i polityczny, projekt ten w dużej mierze porzucono na rzecz sformalizowanej współpracy międzygminnej. Główne metropolie Holandii to Amsterdam i Rotterdam.

Polska W Polsce dyskusja nad ustrojem metropolii toczy się od lat 90. XX wieku. Istnieją konkurujące wizje zarządzania: model promowany przez wielkie miasta (Unia Metropolii Polskich) dążący do emancypacji oraz model regionalny (Konwent Marszałków Województw).

Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia

Przykładem sformalizowanej struktury metropolitalnej jest Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia, związek metropolitalny w województwie śląskim. Jest ona definiowana jako konsorcjum 41 współpracujących gmin, które wspólnie zarządzają zasobami, ochroną środowiska i infrastrukturą, dążąc do zrównoważonego rozwoju.

Wielka Brytania alt=Widok na Pałac Westminsterski i wieżę Big Ben w centrum Londynu, z panoramą miasta w tle.|lewo|mały|300x300px|Londyn (Westminster) – historyczne i polityczne centrum brytyjskiej metropolii. W Anglii w 1974 roku utworzono hrabstwa metropolitalne dla największych obszarów zurbanizowanych, które jednak zostały rozwiązane w 1986 roku (z wyjątkiem Londynu). Obecnie Wielki Londyn posiada status regionu samorządowego, co jest wyjątkiem w skali kraju. W innych obszarach, takich jak Wielki Manchester czy West Midlands (Birmingham), zarządzanie metropolitalne opiera się na dobrowolnych związkach gmin i powiatów.

Włochy Włoskie podejście do metropolii charakteryzuje się rywalizacją polityczną między miastami a regionami. Mimo prób wprowadzenia szczebla „miasta metropolitalnego” (citta metropolitana) w latach 90., proces ten napotykał opór silnych regionów. Rzym jest przykładem metropolii rozproszonej, gdzie ekspansja urbanistyczna doprowadziła do fragmentacji terytorium i powstania „wysp” zabudowy oddzielonych terenami zielonymi i infrastrukturą.

Ameryka Północna alt=Panorama centrum Meksyku z wieżowcami przy Paseo de la Reforma i górami w tle.|mały|300x300px|Meksyk – dzielnica biznesowa przy Paseo de la Reforma, rdzeń gospodarczy metropolii liczącej ponad 20 mln mieszkańców.

Stany Zjednoczone