Trio fortepianowe Es-dur op. 100

Trio fortepianowe Es-dur op. 100 – trio fortepianowe na fortepian, skrzypce i wiolonczelę skomponowane przez Franza Schuberta jesienią 1827 roku.

Powstanie i losy za życia kompozytora Trio zostało skomponowane przez Schuberta jesienią 1827, ukończone zaś w listopadzie, co zostało zaznaczone przez kompozytora na karcie autografu. Pierwsze wykonanie odbyło się 26 grudnia 1827 w sali koncertowej Wiedeńskiego Towarzystwa Muzycznego, przy czym była w nie zaangażowana elita wiedeńskich muzyków – na skrzypcach grał Ignaz Schuppanzigh, na wiolonczeli członek jego kwartetu , zaś na fortepianie . W liście do Anselma Hüttenbrennera relacjonując to wydarzenie Schubert pisał: „Ostatnio zostało wykonane u Schuppanzigha moje Trio na fortepian, skrzypce i wiolonczelę i bardzo się podobało...”.

Trio stanowiło największą atrakcję jedynego koncertu w całości poświęconego muzyce Schuberta, jakiego ten doczekał się za swojego życia, który odbył się 26 marca 1828 w sali Wiedeńskiego Towarzystwa Muzycznego. Zostało wówczas wykonane przez tych samych muzyków, którzy odpowiadali za prapremierę utworu. W liście do lipskiego wydawcy H.A. Probsta Schubert pisał, iż: „szczególnie trio na fortepian, skrzypce i wiolonczelę spotkało się z ogólną aprobatą, tak wielką, że w rzeczy samej zostałem zaproszony, by powtórzyć raczej koncert niż samo wykonanie”. Ten drugi koncert nie zmaterializował się, niemniej Schubert mógł wysłuchać dwukrotnego publicznego wykonania swojego dzieła. Co więcej, Trio było jego jedynym utworem, który jeszcze za jego życia opublikowano także poza granicami Austrii. Podjął się tego w Lipsku Probst, chociaż uważał to: „za honorowy artykuł, na którym niewiele da się zarobić”. Gdy spytał kompozytora o dedykację, otrzymał odpowiedź: „Utwór ten dedykowany jest tylko temu, komu się spodoba. To jedyna intratna dedykacja”. Do publikacji doszło w październiku 1828, ale nie wiemy czy Schubert przed śmiercią otrzymał kopię. W każdym razie zdawał sobie sprawę, iż publikacja jest bliska urzeczywistnienia, i musiał to postrzegać jako istotny krok naprzód w swojej muzycznej karierze.

Charakterystyka utworu I. Allegro Pierwsza część rozpoczyna się granym unisono triadycznym tematem, energicznym i po beethovenowsku wyrazistym, który jednak szybko ustępuje śpiewnej, ale jednocześnie pełnej niepokoju, a nawet bólu frazie zaintonowanej przez wiolonczelę. To z niej rozwija się łagodniejszy drugi temat, wprowadzony przez dwa instrumenty smyczkowe, który całkiem niespodziewanie jest w tonacji h-moll. Motyw tego tematu stanowi podstawę obszernego, chromatycznego przetworzenia o dużej sile ekspresji, „skomponowanego na ogół w postaci unisonu smyczków i figuracyjnego, triolowego towarzyszenia fortepianu”. Po osiągnięciu kulminacji fff w kodzie ta część kończy się błyskotliwym i poruszającym odwołaniem fortepianu do drugiego tematu.

II. Andante con moto thumb|upright=1.6|Główny temat drugiej części Bardzo śpiewny temat drugiej części intonuje wiolonczela na tle marszowego rytmu wystukiwanego przez fortepian. Melodia brzmi całkiem jak pieśń Schuberta, w rzeczywistości jednak jest przetworzeniem szwedzkiej pieśni , którą kompozytor miał okazję usłyszeć w wykonaniu przebywającego w 1827 w Wiedniu śpiewaka . Pieśń ta przez długi czas pozostawała zapomniana, jednak w 1978 odkrył ją ponownie muzykolog Manfred Willfort, który wykazał, iż chociaż Schubert nie zacytował jej dosłownie, to istotnie się nią inspirował, zarówno w kwestii melodii, jak i wolno kroczącego akompaniamentu. Stopniowo temat nabiera balladowego charakteru, „a w epizodzie granym przez skrzypce i wiolonczelę na tle tremolujących akordów fortepianowych nawet pewnej niesamowitości, tym efektowniej prowadząc ku dramatycznej kulminacji”.

III. Scherzo: Allegro moderato Podczas gdy dwie poprzednie części mają raczej otwarty, rapsodyczny charakter, niezwykłe Scherzo jest skomponowane w postaci kanonu między smyczkami i fortepianem, początkowo w odległości jednego taktu, a przy tym pogodne i bardzo swobodne melodycznie. Również środkowy fragment Scherza, w tonacji E-dur i przynoszący nowe motywy, jest kanonem, lecz w odległości dwóch taktów. Ta część kończy się powrotem trio w tonacji As-dur, który w swej kontrastującej z poprzednimi epizodami prostocie szorstkiego wiejskiego tańca jednocześnie przywołuje drugi temat części pierwszej.

IV. Allegro moderato Finałowa część tria jest wyjątkowo rozbudowana – w większości wykonań trwając dobre trzynaście minut – tak że przed wydaniem utworu Schubert skrócił go i dopiero późniejsze, pełne wydanie jego dzieł ujawniło pierwotną całość (współcześnie częściej wykonuje się skróconą wersję). Bezpretensjonalny, taneczny i śpiewny temat główny sugeruje, iż rozpoczyna się beztroskie rondo, podczas gdy faktycznie następuje kunsztowne allegro sonatowe. W kontrastującym temacie – podanym przez tremolujące smyczki – słyszalne są akcenty węgierskie. W przetworzeniu „główny temat ukazuje się w różnorodnych postaciach: w lekkim brzmieniu z pizzicatem, w polifonicznych komplikacjach, w kanonie”. Muzyka przebiega po szerokim zakresie harmonicznego spektrum, nie pozostając niemal nigdy w oryginalnej tonacji Es-dur, zaś metrum często zmienia się z (od 6/8 do 2/2) by zaadaptować hipnotycznie powtarzaną nutę-temat. Jednak „największą niespodziankę stwarza powrót wiolonczelowej kantyleny z wolnej części Tria – powtórzonej raz jeszcze na zakończenie, by doprowadzić do wspaniałego zwieńczenia tego znakomitego dzieła”.

Recepcja Bardziej intelektualne Trio Es-dur początkowo radziło sobie lepiej niż powstałe mniej więcej w tym samym czasie , choć ostatecznie to drugie stało się bardziej popularne. To że Schubert wybrał Trio Es-Dur na koncert 26 marca 1828 świadczy o tym, iż również on cenił je wyżej. Niemniej James M. Keller uważa oba tria za „intymne choć niebosiężne arcydzieła, oba stanowiące sumę jego [tj. Schuberta] muzyki w jej najlepszych aspektach”.

Główny temat drugiej części został użyty jako jeden z centralnych muzycznych tematów filmu Stanleya Kubricka Barry Lyndon. Został on również użyty w szeregu innych filmów, seriali i programów telewizyjnych, takich jak Zagadka nieśmiertelności, Karmazynowy przypływ, Pianistka, , , , W jego oczach, Mechanik, , Kongres, miniserialu HBO John Adams, miniserialu FX , dwóch odcinkach American Crime Story, jako motyw otwierający dokument ABC , w dokumencie BBC Auschwitz. Naziści i „ostateczne rozwiązanie”, oraz w filmie biograficznym poświęconym Samuelowi Beckettowi.

Nagrania Rudolf Serkin, Adolf Busch i , 1935 Pablo Casals, Mieczysław Horszowski, Aleksander Schneider, 1954 , 1966 Leonard Rose, Isaac Stern i Eugene Istomin, 1969 Maurice Gendron, Yehudi Menuhin i , 1970 Nikita Magaloff, Pierre Fournier, Arthur Grumiaux, 1972 Artur Rubinstein, Pierre Fournier, Henryk Szeryng, 1974 The Mozartean Players (, i Myron Lutzke), 1992 (na instrumentach z epoki) , i , 1996 (na instrumentach z epoki) Władimir Aszkenazi, , Pinchas Zukerman, 1997 , 2000 , 2001 Trio Dali (, Christian-Pierre La Marca i ), 2011 , László Paulik, , 2011 (na instrumentach z epoki) Andreas Staier, i , 2016 (na instrumentach z epoki) , , , 2019 (na instrumentach z epoki) , i , 2020 , i , 2023

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Utwory kameralne Franza Schuberta Kategoria:Kompozycje na trio fortepianowe