Kandydoza jamy ustnej (potocznie: grzybica jamy ustnej) – zakażenie błony śluzowej jamy ustnej wywołane przez drożdżaki z rodzaju Candida, najczęściej Candida albicans. Drożdżaki Candida mogą kolonizować jamę ustną jako składnik mikrobioty, a w tym ujęciu bywają opisywane jako patobionty (komensale, które w warunkach zaburzonej homeostazy mogą ujawniać potencjał chorobotwórczy). W sprzyjających warunkach (np. przy zaburzeniach odporności lub równowagi mikrobiologicznej) dochodzi do ich nadmiernego namnażania i rozwoju zakażenia.
Etiologia Głównym czynnikiem etiologicznym grzybicy jamy ustnej jest Candida albicans, rzadziej inne gatunki Candida (m.in. C. glabrata, C. tropicalis, C. krusei, C. parapsilosis, C. dubliniensis). Zakażenie ma najczęściej charakter endogenny (pochodzi z własnej flory pacjenta), choć możliwe jest także przeniesienie między ludźmi. Patogenność Candida wiąże się m.in. z adhezją, czyli przyleganiem komórek drożdżaków do nabłonka jamy ustnej oraz do powierzchni abiotycznych (np. materiałów protetycznych), co ułatwia kolonizację i utrzymywanie się w jamie ustnej. Adhezja jest też etapem inicjującym tworzenie biofilmu, w którym komórki grzybów i/lub bakterii są zanurzone w macierzy substancji pozakomórkowych; taka struktura sprzyja przetrwaniu drobnoustrojów (m.in. przez ograniczenie dostępu czynników odpornościowych oraz zmniejszoną wrażliwość na leki przeciwdrobnoustrojowe), co wiąże się z trudnościami terapeutycznymi i skłonnością zakażeń związanych z biofilmem do nawrotów.
Czynniki ryzyka Do najważniejszych czynników sprzyjających rozwojowi grzybicy jamy ustnej należą: niemowlęctwo i podeszły wiek niedobory odporności (w tym m.in. w przebiegu zakażenia HIV/AIDS oraz w trakcie leczenia immunosupresyjnego) cukrzyca i inne choroby metaboliczne lub endokrynologiczne długotrwała antybiotykoterapia (zwłaszcza o szerokim spektrum działania) stosowanie glikokortykosteroidów (zwłaszcza wziewnych) oraz innych leków immunosupresyjnych radioterapia i chemioterapia (cytostatyki) w leczeniu nowotworów stosowanie doustnej antykoncepcji hormonalnej (opisywane jako czynnik sprzyjający kolonizacji Candida w jamie ustnej) noszenie protez zębowych (zwłaszcza użytkowanych całą dobę) oraz niedostateczna higiena jamy ustnej i uzupełnień protetycznych palenie tytoniu kserostomia (zmniejszone wydzielanie śliny) dieta bogata w węglowodany/cukry proste.
Podział W praktyce klinicznej wyróżnia się kilka postaci kandydozy jamy ustnej. Stosuje się m.in. podział na kandydozę pierwotną (u osób bez istotnych obciążeń) i wtórną (towarzyszącą innym chorobom, np. niedoborom odporności).
Do częściej opisywanych postaci należą: ostre rzekomobłoniaste zapalenie jamy ustnej (pleśniawki) – białe lub żółtawe naloty, po starciu pozostawiające zaczerwienioną powierzchnię z drobnymi krwawiącymi punktamialt=Przykład pleśniawki|mały|Przykład rzekomobłoniastego zakażenia grzybiczego jamy ustnej, obejmującego grzbiet języka. kandydoza rumieniowa (atroficzna) – ostro odgraniczone rumieniowe plamy (często na grzbiecie języka) z zanikiem brodawek nitkowatych i dolegliwościami pieczenia/bólu przewlekła rozrostowa kandydoza (leukoplakia grzybicza) – grudki i guzki o ziarnistej powierzchni, zwykle nieusuwalne mechanicznie protetyczne zapalenie jamy ustnej – zmiany zlokalizowane najczęściej na podniebieniu twardym pod płytą protezy (opisywano częstość rzędu 15–65% u użytkowników protez) alt=Przykład zapalenia kącików ust (zajady)|mały|Przykład zapalenia kącików ust (zajady)zajady (zapalenie kątów ust) – zmiany o etiologii grzybiczej, bakteryjnej lub mieszanej; w obrazie klinicznym typowe są linijne pęknięcia i nadżerki w kącikach ust alt=Przykład romboidalnego zapalenia języka|mały|Przykład romboidalnego zapalenia językaromboidalne zapalenie języka (ang. median rhomboid glossitis) – zmiana środkowej części grzbietu języka, opisywana w piśmiennictwie jako związana z kolonizacją/zakażeniem Candida.
Obraz kliniczny Obraz kliniczny grzybicy jamy ustnej zależy od postaci choroby i stanu ogólnego pacjenta. Do typowych objawów należą: białe lub żółtawe naloty w jamie ustnej (zwłaszcza w postaci rzekomobłoniastej), z możliwością ich starcia i odsłonięciem zaczerwienionej powierzchni z drobnymi krwawiącymi punktami rumieniowe, bolesne plamy (m.in. w postaci rumieniowej/atroficznej) pieczenie, ból oraz suchość w jamie ustnej, a także zaburzenia smaku.
W cięższych przypadkach zakażenie może współistnieć z kandydozą przełyku, której objawami bywają m.in. bolesne i utrudnione połykanie.
Diagnostyka Rozpoznanie grzybicy jamy ustnej opiera się przede wszystkim na badaniu klinicznym oraz wywiadzie; dla potwierdzenia rozpoznania zaleca się badanie mykologiczne materiału pobranego ze zmian. W diagnostyce laboratoryjnej stosuje się m.in. badanie mikroskopowe preparatu bezpośredniego oraz posiew z identyfikacją gatunkową; w wybranych przypadkach ocenia się także wrażliwość na leki przeciwgrzybicze.
Diagnostyka różnicowa obejmuje inne przyczyny białych zmian w jamie ustnej (np. leukoplakia) oraz zmiany o odmiennej etiologii (m.in. liszaj płaski).
Leczenie Leczenie grzybicy jamy ustnej obejmuje postępowanie przyczynowe (identyfikację i eliminację czynników sprzyjających, w tym poprawę higieny jamy ustnej oraz korektę uzupełnień protetycznych), a także leczenie przeciwgrzybicze. W większości przypadków wystarczające jest leczenie miejscowe, natomiast leczenie ogólne stosuje się m.in. w przypadku rozległych zmian, nieskuteczności terapii miejscowej lub istotnych niedoborów odporności. W leczeniu wykorzystuje się m.in. nystatynę, mikonazol i flukonazol (dobór leku oraz postaci zależy od obrazu klinicznego i uwarunkowań pacjenta).
Czas trwania leczenia jest zróżnicowany i zależy od postaci, nasilenia zmian oraz odpowiedzi na terapię (w praktyce opisywano zakres od około 7 dni do 4 tygodni).
Powikłania W cięższych przypadkach kandydoza jamy ustnej może powodować oraz współistnieć z kandydozą przełyku.
U chorych z czynnikami sprzyjającymi utrzymywaniu się kolonizacji (np. u użytkowników protez) zakażenie może przyjmować postać przewlekłą, w tym przewlekłą rozrostową kandydozę określaną jako leukoplakia grzybicza.
Profilaktyka Profilaktyka grzybicy jamy ustnej polega na: utrzymywaniu prawidłowej higieny jamy ustnej oraz uzupełnień protetycznych prawidłowym użytkowaniu protez, w tym ich zdejmowaniu na noc i regularnym czyszczeniu (ciągłe noszenie protez sprzyja rozwojowi zapalenia protetycznego) płukaniu jamy ustnej po stosowaniu glikokortykosteroidów wziewnych (w celu ograniczenia ryzyka kandydozy jamy ustnej) ograniczeniu diety bogatej w węglowodany/cukry proste (wskazywanej jako czynnik sprzyjający rozwojowi drożdżaków w biofilmie jamy ustnej, zwłaszcza przy niewystarczającej higienie).
Przypisy
Kategoria:Choroby grzybicze Kategoria:Patologia jamy ustnej