Ray Hyman (ur. 23 czerwca 1928 w Chelsea) – amerykański psycholog i emerytowany profesor Uniwersytetu Oregonu, znany z badań nad czasem reakcji, analiz metodologicznych eksperymentów parapsychologicznych oraz działalności w ruchu sceptycyzmu naukowego. W literaturze psychologicznej jego nazwisko wiąże się z , opisującym zależność czasu wyboru od ilości informacji w bodźcu.

Hyman był jednym z założycieli Committee for the Scientific Investigation of Claims of the Paranormal, późniejszego Committee for Skeptical Inquiry, oraz twórcą warsztatów Skeptic’s Toolbox. W tekstach publikowanych między innymi w Skeptical Inquirer omawiał metodologię oceny twierdzeń dotyczących zjawisk paranormalnych, techniki zimnego odczytu oraz zasady rzetelnej krytyki.

Życiorys i edukacja Hyman urodził się w Chelsea w stanie Massachusetts. Jako dziecko i nastolatek zajmował się iluzjonizmem, a później występował także jako mentalista. W wywiadach podkreślał, że doświadczenia z pokazami iluzji, zwłaszcza reakcje osób przekonanych o trafności „czytania z dłoni”, skierowały jego zainteresowanie ku psychologii spostrzegania, sugestii i samooszukiwania.

Studiował na Uniwersytecie Bostońskim, a doktorat z psychologii uzyskał w 1953 na Uniwersytecie Johnsa Hopkinsa. W pracy z tego okresu, opublikowanej w „”, zbadał zależność między ilością informacji w bodźcu a czasem wyboru reakcji. Praca ta stała się jednym z klasycznych tekstów związanych z prawem Hicka-Hymana.

Kariera akademicka Po doktoracie Hyman wykładał przez pięć lat na Uniwersytecie Harvarda, a następnie związał się z Uniwersytetem Oregonu, gdzie został profesorem psychologii i później profesorem emerytowanym. Zajmował się między innymi psychologią poznawczą, metodologią badań, statystyką oraz analizą sytuacji, w których ludzie błędnie interpretują własne spostrzeżenia lub informacje zwrotne.

W roku akademickim 1982/1983 przebywał na Uniwersytecie Stanforda, gdzie objął Thomas Welton Stanford Chair for Psychical Research, katedrę nieformalnie nazywaną „Spook Chair”. Pobyt ten poświęcił analizie literatury i eksperymentów dotyczących zjawisk parapsychologicznych, w tym badań ganzfeld.

Analizy badań parapsychologicznych Rozgłos przyniosła Hymanowi przede wszystkim krytyka metod, jakimi badano twierdzenia o zjawiskach paranormalnych. Łączył w tej pracy kompetencje psychologa eksperymentalnego, znajomość statystyki oraz praktyczne doświadczenie iluzjonisty, co pozwalało mu zwracać uwagę zarówno na błędy metodologiczne, jak i na mechanizmy sugestii, podpowiedzi lub niewłaściwej kontroli doświadczenia.

Hyman był też proszony przez instytucje rządowe Stanów Zjednoczonych o ocenę badań nad deklarowanymi zdolnościami paranormalnymi. W latach 70. XX w. analizował między innymi eksperymenty z udziałem Uriego Gellera, prowadzone w Stanford Research Institute; w raporcie argumentował, że wyniki nie uzasadniają interpretacji paranormalnej.

W latach 80. prowadził krytyczną ocenę , które część parapsychologów przedstawiała jako jeden z częściej przywoływanych zestawów danych przemawiających za istnieniem zjawisk psi. W artykule z 1985 wskazywał na problemy kontroli i replikacji oraz argumentował, że same zgłaszane wyniki nie wystarczają, by uznać zjawisko za rzeczywiste, jeżeli nie można ich powtórzyć w bardziej rygorystycznych warunkach. W późniejszych analizach utrzymywał podobne stanowisko: interesujące anomalie należy badać, ale wymagają one procedur odpornych na przecieki sensoryczne, selekcję danych i błędy oceny.

W 1995, razem ze statystyczką , uczestniczył w zewnętrznej ocenie amerykańskich badań nad zdalnym widzeniem prowadzonych wcześniej w ramach programów rządowych. Utts uznała, że część wyników wskazuje na statystycznie istotne efekty, natomiast Hyman nie posunął się do wniosku, że dowodzi to istnienia „anomalii poznawczej”. Jego stanowisko było ostrożniejsze: nawet jeśli dane wydawały się wolne od najbardziej oczywistych wad starszych badań, nie pozwalały jeszcze uznać zjawiska za realne bez niezależnych replikacji i wyjaśnienia jego mechanizmu.

Jedną z późniejszych polemik Hymana była krytyka badań psychologa z Uniwersytetu Arizony, który w książce The Afterlife Experiments (2002) twierdził, że uzyskał naukowe dowody na komunikowanie się zmarłych z żywymi za pośrednictwem mediów. W artykule „How Not to Test Mediums”, opublikowanym w Skeptical Inquirer na początku 2003, Hyman wskazał na liczne wady metodologiczne tych badań – między innymi nieodpowiednie grupy kontrolne, brak procedur podwójnie ślepej próby, niedostateczne zabezpieczenia przed przeciekami sensorycznymi oraz interpretowanie części niepowodzeń jako wyników korzystnych dla hipotezy – i podkreślał, że ciężar dowodu spoczywa na osobie formułującej nadzwyczajne twierdzenie, a nie na sceptykach. Schwartz odpowiedział na zarzuty na łamach tego samego czasopisma, a Hyman opublikował odpowiedź w tym samym numerze.

Działalność w ruchu sceptycznym W 1976 Hyman należał do grupy założycieli Committee for the Scientific Investigation of Claims of the Paranormal (CSICOP), organizacji znanej później jako Committee for Skeptical Inquiry. Współtworzyli ją między innymi Paul Kurtz, Martin Gardner, James Randi i . Celem organizacji było badanie nadzwyczajnych twierdzeń metodami naukowymi, a także reagowanie na obecną w mediach popularność parapsychologii, astrologii, spirytyzmu i innych nurtów odwołujących się do zjawisk paranormalnych.

Hyman podkreślał, że sceptycyzm nie powinien oznaczać automatycznego wyśmiewania ani atakowania osób formułujących nadzwyczajne twierdzenia. W tekście „Proper Criticism” zalecał krytykom między innymi przygotowanie merytoryczne, jasne określenie celu wypowiedzi, niewychodzenie poza własne kompetencje, precyzyjny język, zasadę życzliwej interpretacji oraz unikanie sensacyjności i słów nacechowanych emocjonalnie. Tekst rozpowszechniano jako zbiór zaleceń dla krytyków twierdzeń o zjawiskach paranormalnych .

Zimny odczyt i Skeptic’s Toolbox Do popularyzatorskich tekstów Hymana należy przewodnik po zimnym odczycie, czyli technikach, dzięki którym stwierdzenia ogólne, nieprecyzyjne lub podpowiedziane przez samego odbiorcę uchodzą za trafną wiedzę o konkretnej osobie. Hyman używał tego przykładu nie tylko do krytyki mediów spirytystycznych i wróżbiarstwa, ale także do wyjaśniania psychologicznych mechanizmów potwierdzania oczekiwań.

W 1989 Hyman rozpoczął cykl warsztatów Skeptic’s Toolbox spotkaniem w Buffalo w stanie Nowy Jork; w kolejnych latach warsztaty odbywały się przede wszystkim na Uniwersytecie Oregonu w Eugene. Zajęcia miały charakter warsztatowy, a nie tylko wykładowy, i opierały się na analizie konkretnych przypadków. Według materiałów Uniwersytetu Simona Frasera program miał służyć nauce rzetelnego sprawdzania twierdzeń i formułowania krytyki, a nie przyjmowaniu z góry stanowiska negującego; lokalna relacja prasowa z The Register-Guard opisywała nacisk Hymana na ćwiczeniowe, oparte na przykładach uczenie krytycznego myślenia.

Nagrody i wyróżnienia W 2003 Hyman otrzymał In Praise of Reason Award, jedno z głównych wyróżnień CSICOP, za wkład w posługiwanie się krytyczną analizą, dowodami naukowymi i rozumem przy ocenie twierdzeń pretendujących do miana wiedzy. W 2005 był współlaureatem Robert P. Balles Prize in Critical Thinking za serię tekstów „Testing the Girl with X-Ray Eyes”, dotyczącą testów twierdzeń Natashy Demkiny, nazywanej w mediach „dziewczyną z rentgenowskim wzrokiem”. W 2007 Uniwersytet Simona Frasera nadał mu tytuł doktora honoris causa, wskazując na jego wkład w krytyczne badanie twierdzeń i edukację sceptyczną. W 2010 otrzymał Philip J. Klass Award przyznawaną przez National Capital Area Skeptics za wkład w promowanie krytycznego myślenia i rozumienia nauki, a w 2011 Independent Investigations Group umieściła go w Houdini Hall of Honor.

Wybrane publikacje Ray Hyman, „Stimulus information as a determinant of reaction time”, Journal of Experimental Psychology, 45(3), 1953, s. 188–196, doi:10.1037/h0056940. Robert R. Bush, Robert P. Abelson, Ray Hyman, Mathematics for Psychologists, Social Science Research Council, Nowy Jork 1956. Evon Z. Vogt, Ray Hyman, Water Witching U.S.A., University of Chicago Press, Chicago 1959. Ray Hyman, The Nature of Psychological Inquiry, Prentice-Hall, Englewood Cliffs 1964. Ray Hyman, The Elusive Quarry: A Scientific Appraisal of Psychical Research, Prometheus Books, Amherst 1989, . Jerry Andrus, Ray Hyman, Andrus Card Control, Chazpro Magic, Eugene 2000.

Przypisy

Linki zewnętrzne Skeptic’s Toolbox w Internet Archive

Kategoria:Urodzeni w 1928 Kategoria:Amerykańscy psycholodzy Kategoria:Psycholodzy poznawczy Kategoria:Amerykańscy iluzjoniści Kategoria:Absolwenci Boston University Kategoria:Absolwenci Johns Hopkins University Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Harvarda Kategoria:Sceptycy naukowi