Stanisław Wygodzki (pierwotne imię: Szaja, od ok. 1925 roku stosował imiona Szaja lub Szymon, od ok. 1928 roku Stanisław, od 1968 roku Jehoszua) (ur. 13 stycznia 1907 w Będzinie, zm. 9 maja 1992 w Tel Awiwie) – polski prozaik, poeta i krytyk literacki pochodzenia żydowskiego, tłumacz literatury niemieckiej (m.in. dzieł Brechta) i żydowskiej (m.in. Szolema Alejchema i Szaloma Asza).

Życiorys Urodził się i wychował w Będzinie, jako syn Icchaka Wygodzkiego (1878–1943) (kupca, działacza syjonistycznego) i Reginy (Rywa Brajndla) z domu Werdygier (Werdiger) (ur. 15 listopada 1885), w inteligenckiej rodzinie zagłębiowskich Żydów. Miał trzech młodszych braci: Lejba, Józefa i Arona. W Będzinie spędził młodość i też tu zastała go II wojna światowa.

Ukończył będzińskie Gimnazjum „Jawne” (późniejsze Koedukacyjne Gimnazjum Żydowskie im. Szymonostwa Fürstenbergów). Jako uczeń gimnazjum związał się z ruchem komunistycznym i wstąpił do KPP. Za działalność komunistyczną został w 1924 r. wydalony przed maturą ze szkoły i skazany na 2 lata więzienia. Był więziony w Będzinie i Piotrkowie (1925-1927). Współpracował z miesięcznikiem „Dźwignia”Bohdan Urbankowski, Czerwona msza, czyli uśmiech Stalina, t. I, Warszawa 1998, s. 217.. Wyczulony na krzywdę społeczną, od 1930 roku drukował w pismach lewicowych. Działał także w Polskiej Sekcji Międzynarodowego Biura Literatury Rewolucyjnej w Moskwie, gdzie w 1933 r. opublikował zbiór wierszy Apel. Poezje. Mieszkał przy ul. Sączewskiego 13 (w okresie okupacji niemieckiej Gartenstrasse) wraz żoną Anną (Frymetą) (ur. 18 października 1900) i córką Mindlą (ur. 17 marca 1939). Pracował w Będzinie jako urzędnik w hucie „Feniks”.

Był posiadaczem paragwajskiego paszportu wystawionego przez Grupę Ładosia, co pomogło mu przeżyć wojnę. W latach 1943–1945 najpierw przeżył getto będzińskie, a potem był więźniem obozów koncentracyjnych: Auschwitz-Birkenau (nr obozowy 132434), Sachsenhausen-Oranienburg i Dachau (do kwietnia 1945). W Auschwitz stracił rodziców i rodzeństwo. Wiedział, że w obozie jego i rodzinę czeka zagłada. Jeszcze w wagonie (1 sierpnia 1943) razem z żoną i córeczką Mindel zażył luminal. Sam przeżył, gdyż jego dawka okazała się zbyt mała. Dlatego też jednym z przewodnich motywów powojennej poezji Wygodzkiego jest ból po stracie córki. W monachijskim szpitalu, gdzie leczył gruźlicę, poznał swą przyszłą żonę, Irenę (Erni, z d. Beitner, pochodzącą z Katowic), z którą 11 marca 1946 r. wziął ślub w Feldafing, a świadkiem na ślubie był Tadeusz Borowski. Ich dzieci otrzymały imiona Adam (ur. 1952) i Ewa (ur. 1955).

Po wyzwoleniu z obozu przejściowego leczył się na gruźlicę w Niemczech, powrócił do kraju w kwietniu 1947 r. i osiadł w Warszawie, gdzie w latach 1947–1948 pracował w Ministerstwie Kultury i Sztuki. Od 1948 r. pracował w Polskim Radiu, gdzie do 1953 r. pełnił funkcję redaktora naczelnego działu literackiego. Od 1953 zajmował się wyłącznie pracą literacką; publikował własne utwory, recenzował książki. W latach 1956-1964 był prezesem Oddziału Warszawskiego Związku Literatów Polskich. W 1967 r. zniknął z kart pism literackich, księgarń i bibliotek z powodu napisanego na niego paszkwilu.

W 1947 r. został członkiem PPR (potem PZPR).

W styczniu 1968 r., głównie pod wpływem szykan wymierzonych w jego dzieci, podjął decyzję o emigracji z Polski. Z Dworca Gdańskiego w Warszawie wraz z rodziną wyjechał słynnym wówczas pociągiem zwanym w kolejarskim żargonie „jewrej-ekspres” do Wiednia, a zaraz potem samolotem do Izraela. Zamieszkał na stałe w Giwatajim w aglomeracji miejskiej Tel Awiwu. Syn Adam wyjechał do Szwajcarii, a córka do Hiszpanii. W 1969 r. nawiązał współpracę z literacką prasą hebrajską, m.in. z wychodzącym w Tel Awiwie pismem „Maariw” oraz z wydawanymi w języku polskim czasopismami „Nowiny-Kurier” i „Przegląd”. Wstąpił do Związku Pisarzy Hebrajskich oraz Hebrajskiego PEN Clubu. Do Polski już nie przyjechał, choć w 1981 r. spędził kilka dni w Wiedniu, daremnie oczekując na obiecaną wizę, by skorzystać z zaproszenia na Kongres Kultury Polskiej (doczekał się tylko wiadomości o wprowadzeniu stanu wojennego). Zmarł w Giwatajim. Nie chciał mieć grobu, więc prochy poety rozrzucono na pustyni. Wdowa po pisarzu, Irena Wygodzka, kilka lat później zamieszkała w Warszawie.

Twórczość literacka Jako pisarz debiutował w 1928 r. artykułem o poezji proletariackiej (Zadania poezji w Polsce dzisiejszej), zamieszczonym przez redaktora Grydzewskiego na łamach „Wiadomości Literackich” (nr 29). Drukował w „Miesięczniku Literackim”, „Lewarze”, „Sygnałach” i w „Szpilkach” – prasie lewicującej, ale też w „Skamandrze”. Pierwszy zbiór wierszy, Apel, wyszedł w Moskwie w 1933 r. Przed II wojną wydał jeszcze dwa tomiki poezji: Chleb powszedni i Żywioł liścia.

Po wojnie brał aktywny udział w życiu literackim Polski, publikując kilka zbiorów opowiadań i wierszy. Liczne opowiadania Wygodzkiego są napisane w pierwszej osobie i charakteryzują się dążeniem do dokumentalizacji narracji. W latach 50. nie uniknął twórczości socrealistycznej, opublikował m.in. Nad Engelsem, Wiersze o Feliksie Dzierżyńskim czy Strofy o Stalinie. Jest także autorem piosenek socrealistycznych, m.in.: Piosenka o planie 6-letnim, Służba Polsce.

Po Październiku 1956 napisał odwilżową powieść Zatrzymany do wyjaśnienia, która została zablokowana, a dwa gotowe numery pisma „Twórczość” z fragmentami tekstu zostały zatrzymane przez cenzurę. Powieść została wydana dopiero w 1968 r. przez Instytut Literacki w Paryżu.

Ze sporym powodzeniem próbował też tłumaczeń. Jako jeden z nielicznych podjął się przybliżenia polskiemu czytelnikowi literatury żydowskiej powstającej w języku jidysz: Szaloma Asza (osiadłego w Ameryce prozaika rodem z Kutna) i Efraima Kaganowskiego, tłumacząc na polski Opowiadania warszawskie. Interesował się też pisarstwem braci Singerów. Tłumaczył również z j. niemieckiego, np. Egona Erwina Kischa, klasyka reportażu, Ericha Kästnera i wielu innych. Jego powieść Zatrzymany do wyjaśnienia została skonfiskowana w Polsce w 1957 r. i wydana w 1968 po polsku przez Instytut Literacki w Paryżu oraz po hebrajsku w Izraelu. Był też autorem czterech książek dla dzieci (Odwiedziła mnie żyrafa).

Został laureatem nagrody Związku byłych Więźniów Bergen-Belsen (1969) oraz w 1972 r. nagrody państwowej im. prezydenta Izraela Zalmana Szazara, przyznanej za twórczość o Holokauście dla pisarzy repatriantów.

W swej twórczości przedstawia obraz martyrologii Żydów w czasie II wojny światowej oraz powojenne losy mieszkańców środkowo-wschodniej Europy. W swoich utworach poruszał motywy związane z człowiekiem, zagładą, moralnością, egzystencjalizmem.

Utrzymywał serdeczne kontakty z polskimi literatami: Wisławą Szymborską, Anną Kamieńską, Marią Bojarską i Tadeuszem Borowskim (11 marca 1946 r. był świadkiem na ślubie z Ireną). Jedno z opowiadań Tadeusza Borowskiego, o sosnowieckich i będzińskich Żydach wywożonych transportem do obozu, powstało prawdopodobnie pod wpływem opowieści Wygodzkiego.

W styczniu 1992 r. Telewizja Polska wyemitowała reportaż pt. Credo Stanisława Wygodzkiego. Do tego programu, po raz ostatni w życiu, recytacje wierszy przygotował i przedstawił Tadeusz Łomnicki, jeden z nielicznych, wiernych przyjaciół poety, z którym przez wszystkie lata emigracji utrzymywał żywy kontakt.

Po śmierci pisarza wydano w Tel Awiwie Zeszyt pamięci o Stanisławie Wygodzkim pod redakcją Krystyny Bernard.

Zbiory wierszy Apel (1933) Chleb powszedni (1934) Żywioł liścia (1936) Pamiętnik miłości (1948) Nad Engelsem (1950) Poezje (1950) Wzgórza (1952) Drzewo ciemności (1971) Podróż zimowa (Londyn 1975) Pożegnanie (Londyn 1979) dwujęzyczny Wybór poezji (Londyn 1987).

Opowiadania W kotlinie (1949) Pusty plac (1955) Milczenie (1958) Upalny dzień (1960) Człowiek z wózkiem (1961) Koncert życzeń (1961) W deszczu (1962) Nauczyciel tańca (1963) Boczna uliczka (1966) Powrót na ziemię (1967) Odwiedziła mnie żyrafa (1967) wybór Ba-mahavo (w języku hebrajskim) (Tel Awiw 1970).

Powieści Jelonek i syn (1951) Opowiadanie buchaltera (1951) Serca mego rodzeństwa (1961) Zatrzymany do wyjaśnienia (1968) Pieskin został pisarzem (Londyn 1973)

Ordery i odznaczenia Order Sztandaru Pracy II klasy (22 lipca 1949) „za zasługi położone dla Narodu i Państwa w dziedzinie (...), kultury i sztuki”. Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1959)Dziennik Polski, rok XV, nr 172 (4793), s. 9 Medal 10-leci Polski Ludowej (11 lipca 1955) - Uchwała Rady Państwa z dnia 19 stycznia 1955 r. nr 0/196 - na wniosek Ministra Kultury i Sztuki.

Ekranizacje

Przypisy

Bibliografia

Opracowania W. Wójcik: Żydowska polska dusza. O poezji Stanisława Wygodzkiego, [w:] Żydzi w literaturze, red. A. Szawerna-Dyrszka, M. Tramer, Katowice 2003. P. Majerski: Milcząc w skowycie. Wokół Drzewa ciemności Stanisława Wygodzkiego, [w:] Mozaika kultur, red. M. Kisiel, P. Majerski, Sosnowiec 2006.

Linki zewnętrzne

O Stanisławie Wygodzkim Audycja o Stanisławie Wygodzkim

Kategoria:Polscy pisarze dwudziestolecia międzywojennego Kategoria:Polscy pisarze emigracyjni Kategoria:Polscy krytycy literaccy Kategoria:Polscy poeci XX wieku Kategoria:Polscy prozaicy XX wieku Kategoria:Polscy redaktorzy naczelni Kategoria:Polscy tłumacze literatury hebrajskiej i jidysz Kategoria:Polscy tłumacze literatury niemieckojęzycznej Kategoria:Urzędnicy ministerstw Polski Ludowej Kategoria:Ludzie Polskiego Radia Kategoria:Emigranci marcowi Kategoria:Mieszkańcy getta będzińskiego Kategoria:Więźniowie KL Auschwitz Kategoria:Więźniowie KL Dachau Kategoria:Więźniowie KL Sachsenhausen Kategoria:Polscy Żydzi ocalali z Zagłady Kategoria:Lista Ładosia Kategoria:Działacze Komunistycznej Partii Polski Kategoria:Członkowie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy II klasy Kategoria:Ludzie urodzeni w Będzinie Kategoria:Ludzie związani z Giwatajim Kategoria:Urodzeni w 1907 Kategoria:Zmarli w 1992