Jan Carstenszoon, znany jako Jan Carstensz – holenderski odkrywca i żeglarz Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej (niderl. Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC)), dowódca ekspedycji do Nowej Gwinei i Australii w 1623. W ekspedycji tej brał również udział inny holenderski odkrywca Willem Joosten van Colster, który podczas tej wyprawy odkrył Ziemię Arnhema.

Imieniem Carstensza nazwano odkryty przez niego szczyt w Indonezji – Carstensz Pyramide (obecnie Jaya), najwyższy szczyt Oceanii, zaliczany do Korony Ziemi.

Wyprawa Carstensza thumb|300px|Zatoka Karpentaria na mapie Dampiera z XVII w. W 1622 gubernator generalny Holenderskich Indii Wschodnich (1587–1629) przygotował instrukcje dla wyprawy do Nowej Gwinei, która jednak nie doszła do skutku. Rok później gubernator Ambon powierzył dowodzenie tą ekspedycją Janowi Carstenszoonowi. Celem wyprawy było popłynięcie szlakiem opisanym w raportach Willema Janszoona (ok. 1570–1630) z 1606. VOC zainteresowana była znalezieniem metali szlachetnych, zapewnieniem nowych rynków zbytu i ekspansją kolonialną.

Wyprawa wyruszyła z Ambon w styczniu 1623 na dwóch statkach o nazwach: „Pera”, dowodzonym przez Carstenszoona, i „Arnhem”, którego kapitanem był Dirk Meliszoon. 11 lutego statki dotarły do Nowej Gwinei, gdzie doszło do konfliktu z tubylcami wskutek którego zginął kapitan „Arnhem” i 10 innych osób. Po śmierci Meliszoona, „Arnhem” przeszedł pod komendę Willema van Colstera.

Wyprawa udała się dalej na południe i pod koniec marca 1623 żeglarze znaleźli się w rejonie Cieśniny Torresa. Zamiast przepłynąć przez cieśninę, wpłynęli na wody Zatoki Karpentaria, myśląc, podobnie jak Jansz 17 lat wcześniej, że widoczny na wschodzie Półwysep Jork należy do Nowej Gwinei.

12 kwietnia gdzieś w pobliżu dostrzeżono ląd – Australię. 24 kwietnia ustawiono tablicę upamiętniającą wyprawę na południowym krańcu Zatoki Karpentaria. Następnie pożeglowano na północ i 14 maja podróżnicy znaleźli się w pobliżu ujścia . Wyprawa dotarła do ujścia rzeki, którą nazwano Staaten Rivier (Staaten River). Wkrótce potem van Coolsteerdt odłączył się od wyprawy, obierając kurs powrotny do Ambon przez wyspy i Kai. Płynąc zachód, sporządzał mapy obszarów po drugiej stronie zatoki – regionu znanego obecnie jako Ziemia Arnhema.

Carstenszoon popłynął na północ, kreśląc mapy wybrzeża Zatoki Karpentaria i nadając nazwy różnym obiektom geograficznym, m.in. jedną z rzek nazwał Rivier Carpentier na cześć (1586–1659), generalnego gubernatora Holenderskich Indii Wschodnich w latach 1622–1628. Od nazwy tej rzeki pochodzi najprawdopodobniej Carpentaria – nazwa nadbrzeżnego regionu w zachodniej części półwyspu Jork na mapie z 1663 autorstwa (1620–1692), która przed końcem XVII w. odnosiła się już również do zatoki.

Niewiele brakowało, by Carstenszoon odkrył przejście między półwyspem Jork a Nową Gwineą, jednak wobec niekorzystnych wiatrów, zdecydował się na powrót do Ambon, dokąd dotarł 8 czerwca. Całe południowe wybrzeże zatoki pozostało niezbadane przez kolejne 21 lat, aż do przybycia Abla Tasmana (1603–1659) w 1644. Raport z wyprawy sporządzony przez Carstensza zniechęcił Holendrów do organizowania dalszych ekspedycji na południe od Nowej Gwinei. Z komercyjnego punktu widzenia ekspedycja zakończyła się fiaskiem – Carstensz raportował, że nowe ziemie to najbardziej jałowe obszary na Ziemi, pozbawione metali i cennego drewna.

Podczas wyprawy Carstenszoon dostrzegł ośnieżone szczyty Puncak Jaya – raportując o tym odkryciu w Holandii; był uznawany za głupca, ponieważ uważano, że obecność śniegu tak blisko równika nie była możliwa. Szczyt nazywany był dawniej Carstensz Pyramide, a obecnie nazywany jest również Gunung Carstensz. Jako najwyższy szczyt Australazji zaliczany jest do Korony Ziemi.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Holenderscy żeglarze Kategoria:Holenderscy podróżnicy i odkrywcy Kategoria:Podróżnicy i odkrywcy XVII wieku