thumb|Alegoria Wertumnusa (mal. Giuseppe Arcimboldo) mały|Wertumnus uwodzący Pomonę (rzeźba J.-B. Lemoyne'a, 1760) Wertumnus (łac. Vertumnus, Vortumnus, Voltumnus) – w mitologii rzymskiej bóg z kręgu bóstw wegetacyjnych, pochodzenia etruskiego lub sabińskiego, będący uosobieniem przemian zachodzących w przyrodzie.
Pochodzenie Należał do ważnych bóstw staroitalskich. Być może obecny też w plemiennych wierzeniach Sabinów, najpewniej był przejętym przez Rzymian odpowiednikiem Voltumny, uważanego przez Warrona za głównego boga Etrurii, czczonego przede wszystkim w WolsiniachBogowie, demony, herosi, dz. cyt., s. 404..
Na gruncie ludowej etymologiiOd łac. vertere – obracać, kręcić, przekształcać (Słownik łacińsko-polski (opr. K. Kumaniecki). Warszawa: PWN, 1975). uznawano go za boga przemian i pór roku oraz dojrzewania wszelkich plonów. Przekonanie, iż posiada zdolność przybierania rozmaitych postaciPierre Grimal: Słownik mitologii…, dz. cyt., s. 360., znalazło u Rzymian odbicie w powiedzeniu o ludziach niestałych jako „urodzonych pod znakiem Wertumnusa”Lucyna Stankiewicz: Ilustrowany słownik…, dz. cyt., s. 365..
Według mitologicznego przekazu, zakochany w Pomonie, bogini sadów, owoców i kwiatów, dla jej uwiedzenia przybierał rozmaite postacie (starej kobiety, wojaka, rybaka, ogrodnika, oracza, żniwiarza itp.), pozyskując ją ostatecznie we własnej postaci – młodego boga.
Kult i ikonografia Zachowało się niewiele jego wyobrażeń. Zazwyczaj przedstawiano go jako młodzieńca bądź brodatego mężczyznę z wieńcem kłosów (albo liści) na głowie, trzymającego róg obfitości z owocami. Święto ku jego czci – Vertumnalia, obchodzono 13 sierpnia. W ofierze składano mu pierwsze owoce, pąki kwiatów, kłosy pszenicy. Przeniesiony w 265 p.n.e. ze zdobytych i zburzonych Wolsiniów posąg Wertumnusa znajdował się w dzielnicy etruskiej (Vicus Tuscus) Rzymu, a na Awentynie miał on wspólną świątynię z PomonąBogowie, demony, herosi, dz. cyt., s. 405..
W europejskiej tradycji kulturowej Szczególnie niekonwencjonalnie namalował Wertumnusa w postaci alegorycznej Giuseppe Arcimboldo, nadając mu rysy cesarza Rudolfa Habsburga (1590). Popularny w sztuce temat Wertumnusa i Pomony malowali m.in. Paris Bordone (1550), Hendrik Goltzius (1613), David Teniers (1615), Rubens (1618), Luca Giordano (1682), Francesco Melzi, Adriaen van de Velde (1648), François Boucher (1765).
W literaturze polskiej Stanisław Trembecki nawiązał do tych bóstw w poemacie Sofijówka:
… pysznym rzędem Koryntska kolumna,Niechaj dźwiga świątynię kochanki Wertumna…Cyt. za Mitencyklopedia..
Wspomniał je również Adam Mickiewicz w epopei Pan Tadeusz:
...Słowem, wygnała Marsa Ceres gospodarna I Panuje z Pomoną, Florą i Wertumnem Nad Dobrzyńskiego domem...
Współczesny poeta Andrzej Sosnowski jest autorem wiersza zatytułowanego Pomona i Wertumnus.
Przypisy
Bibliografia Lucyna Stankiewicz: Ilustrowany słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Ossolineum, 2008, Bogowie, demony, herosi. Leksykon. Kraków: Znak, 1996, Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Ossolineum, 1997, Słownik kultury antycznej. Grecja – Rzym (pod red. L. Winniczuk). Wyd. 5. Warszawa: Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”, 1988, Władysław Kopaliński: «Wertumnus» w Słownik mitów i tradycji kultury. Warszawa: PIW, 1987,
Linki zewnętrzne
Kategoria:Bóstwa wegetacji Kategoria:Bóstwa rolnicze w mitologii rzymskiej