thumb|200px|Słowo o Jakubie Szeli, Paryż 1926, okładkę projektował Zygmunt Waliszewski. Ówcześnie imię Jakób zapisywano poprawnie przez ó.
Słowo o Jakubie Szeli – trzyczęściowy poemat Brunona Jasieńskiego opublikowany w 1926 roku w Paryżu. Utwór, stylizowany na pieśń ludową, opowiada o losach chłopskiego powstańca Jakuba Szeli.
Utwór ma polemiczny charakter wobec utrwalonego w literaturze polskiej obrazu Szeli jako naiwnego chłopa-buntownika, który przeistoczył się w zbrodniarza. W taki sposób przedstawiali go Maria Konopnicka, Stanisław Wyspiański czy Stefan Żeromski.
Badacze dostrzegają zbieżność pomiędzy Słowem... a twórczością niektórych rosyjskich futurystów, przede wszystkim z utworem Wasilija Kamienskiego o rosyjskim XVII-wiecznym buntowniku chłopskim, Stieńce Razinie.
Forma Utwór został napisany przy użyciu stylizowanego na ludową przyśpiewkęMarian Rawiński, "Słowo o Jakubie Szeli" Brunona Jasieńskiego wobec folkloru, „Pamiętnik Literacki” 1/1971, s. 81-118. wiersza sylabotonicznego, a miejscami tonicznego, z wykorzystaniem pomysłowych rymów kalamburowych. Poniższy fragment jest regularnie trocheiczny.
Tańcowała izba, stół, cztery konie, piąty wół. Tańcowały krowy z obór jak w tancerkach był niedobór.
Toniczna trójakcentowa jest następująca strofa:
Rozwichrzonych nad polem grzyw dym kapie deszczu wymieniem koziem. Gorzki smak przypalonej krzywdy ma brunatny twych grud czarnoziem.
Wiersz toniczny Jasieńskiego oparty jest nie na rachubie wszystkich akcentów wyrazowych, ale na liczeniu skupień akcentowych (zestrojów ściągniętych)Wiktor Jarosław Darasz, Mały przewodnik po wierszu polskim, Kraków 2003, s. 105–112, .
Nad rzeczułką, cały w brzozach prócz wieży, póki chłody brzozom liści nie potną, klepie kościół kijankami pacierzy chłopską dolę, jak ta szmata wilgotną.
Jak widać, trójakcentowy wers Jasieńskiego mieści się często w formule 9(4+5) lub 11(4+4+3). Jednak podstawowa jest zasada toniczna, a nie sylabiczna, organizacji tekstu.
W białe noce, od rżysk i gumien, porośniętych i mchem i mgłą, pozbierałem tę pieśń, jak umiem i przynoszę skrwawioną i złą.
W podobny sposób swoje wiersze toniczne komponowała Kazimiera Iłłakowiczówna (Bajka o złej matce). Poeta eksperymentuje też z wierszem złożonym z monosylabWiktor Jarosław Darasz, Mały przewodnik po wierszu polskim, s. 98..
Szedł śnieg. Brał mróz. Biegł zbieg. W mróz wrósł. Z ust krew - as kier. Znad drzew mgła skier.
Formą poezji Jasieńskiego zajmował się Edward BalcerzanEdward Balcerzan, Styl i poetyka twórczości dwujęzycznej Bruno Jasieńskiego. Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław 1968..
Adaptacje W 1962 roku na scenie Teatru Narodowego Kazimierz Dejmek zrealizował spektakl złożony z pt. Słowo o Jakubie Szeli. Rolę tytułową, nagrodzoną przez Ministerstwo Kultury i Sztuki zagrał Ignacy Machowski. Widowisko składało się z poematu i dramatu Jasieńskiego, a także fragmentów m.in. Turonia Żeromskiego i Dziadów Mickiewicza. W 2017 roku sztukę wystawił Teatr Śląski w Katowicach. W rolę tytułową wcielił się Jerzy Głybin.
Przypisy
Linki zewnętrzne Słowo o Jakubie Szeli w bibliotece Polona
Kategoria:Twórczość Brunona Jasieńskiego Kategoria:Polskie poematy Kategoria:Utwory literackie z 1926