Szczudłak (zwyczajny) (Himantopus himantopus) – gatunek średniej wielkości ptaka brodzącego z rodziny szczudłonogów (Recurvirostridae), zamieszkujący wszystkie kontynenty oprócz Antarktydy. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Systematyka i występowanie Występowanie w zależności od podgatunku: Himantopus himantopus himantopus (Linnaeus, 1758) – szczudłak (zwyczajny) – od południowo-zachodniej Francji przez Półwysep Iberyjski po Afrykę Południową i Madagaskar; na wschodzie osiąga Chiny, Tajwan, Indie i Półwysep Indochiński. Częściowo osiadły, północne populacje wędrowne, odlatują nad Morze Śródziemne, do Afryki aż po równik, na Bliski Wschód oraz do Azji Południowej i Południowo-Wschodniej aż po Borneo i Filipiny. W Europie Środkowej regularnie lęgowy na Węgrzech. W Polsce pojawia się regularnie, sporadycznie odbywa lęgi. Do 2011 stwierdzony ok. 126 razy (łącznie obserwowano ok. 289 osobników), natomiast w samym tylko 2012 odnotowano 34 stwierdzenia (58 osobników), co było największym obserwowanym nalotem tych ptaków w historii. Znaczny wzrost liczby stwierdzeń szczudłaka na terenie kraju skłonił Komisję Faunistyczną Sekcji Ornitologicznej Polskiego Towarzystwa Zoologicznego do usunięcia go z listy ptaków, których pojawy podlegają weryfikacji. Komisja Faunistyczna nadal jednak odnotowuje lęgi, których liczba także wzrasta – od lat 90. XX wieku do 2003 stwierdzono jedynie 7 takich przypadków, zaś w samym tylko roku 2017 gniazdowało 7 par. Himantopus himantopus leucocephalus Gould, 1837 – szczudłak białogłowy – południowa Sumatra i Jawa na wschód po Nową Gwineę i na południe po Australię, Tasmanię i Nową Zelandię. Zimą jego zasięg występowania rozszerza się na północ po Filipiny, na zachodzie dolatuje do Sri Lanki. Himantopus himantopus knudseni Stejneger, 1887 – szczudłak hawajski – Hawaje, Himantopus himantopus mexicanus (Statius Müller, 1776) – szczudłak białobrewy – zachodnie i południowe USA przez Amerykę Środkową i Karaiby po Kolumbię, północna Wenezuela, Galapagos, wschodni Ekwador do południowo-zachodniego Peru, północno-wschodnia Brazylia, Himantopus himantopus melanurus Vieillot, 1817 – szczudłak obrożny – Chile i wschodnio-środkowe Peru przez Boliwię i Paragwaj do południowo-wschodniej Brazylii oraz na południe po południowo-środkową Argentynę.

Systematyka w obrębie kompleksu Himantopus himantopus jest skomplikowana; w niektórych współczesnych ujęciach systematycznych jest to gatunek monotypowy, zaś 4 wyżej wymienione podgatunki (z wyjątkiem nominatywnego) wydzielane są do dwóch lub trzech odrębnych gatunków.

Jest to ptak, który ma jeden z najrozleglejszych zasięgów występowania. W jego środkowych strefach jest osiadły lub koczujący. W XX wieku rozszerzył swój zasięg bardziej na północ. Długo utrzymujące się susze nad Morzem Śródziemnym powodują inwazje tych ptaków do Europy Środkowej i zasiedlenia kolejnych par lęgowych.

Charakterystyka thumb|Para szczudłaków (samica po lewej) Wygląd zewnętrzny Ptak wielkości turkawki lub gołębia, choć z powodu długich nóg w terenie wygląda na większego. W locie ma bardzo rozciągniętą sylwetkę, a nogi sięgają 20 cm poza ogon. W szacie godowej samiec ma wierzch głowy, kark, grzbiet i pokrywy skrzydłowe czarne z zielonkawym połyskiem, ogon popielaty. Reszta ciała, w tym kuper, białe. Brzuch ma lekko różowawy odcień. Czarne pióra na karku i głowie mogą być usiane białymi plamkami, czasem dość dużymi. Dziób długi, ostry, czarny, nogi bardzo długie, czerwonoróżowe. Samica podobna do samca, jednak zamiast koloru czarnego występuje brązowoczarny, a głowa i parę piór na karku są białe. W szacie spoczynkowej głowa i szyja bieleją. Osobniki młodociane mają cały wierzch ciała szarobrązowy, a spód biały. U H. h. knudseni na głowie i szyi czarne plamy zajmują znacznie większy obszar. Występuje u nich również silniejszy dymorfizm płciowy. thumb|Głos H. h. himantopus zarejestrowany w Chinach Rozmiary długość ciała 35–40 cm, rozpiętość skrzydeł 67–83 cm Masa ciała 112–223 g Głos Wydaje wysokie, głośne i powtarzalne „kuip kuip”.

Środowisko Otwarte brzegi jezior, zarówno słodkich jak i słonawych czy słonych, pola ryżowe i słone łąki. Najliczniejszy na stepach i półpustyniach. Przebywa nad płytkimi wodami, gdzie brzegi są porośnięte niewysoką roślinnością.

Pożywienie Owady wodne oraz lądowe, skorupiaki, robaki, pajęczaki, kijanki, małe ryby i mięczaki. Żeruje na płyciznach, wchodząc po brzuch do wody.

Rozród thumb|Jajo z kolekcji muzealnej thumb|Pisklę thumb|Osobnik młodociany Okres godowy Toki Na tereny lęgowe wraca w marcu i kwietniu. W czasie toków głośno krzyczy, trzepie skrzydłami i wysoko podskakuje. Gniazdo W suchym miejscu na ziemi, na małej wysepce lub na wywyższeniu otoczonym wodą. Nie jest wybredny, jeśli chodzi o miejsce gniazdowania. Na wilgotnym podłożu gniazdo to dość wysoka budowla z wodnych roślin, a na suchym jamka z paroma kawałkami trzciny. Zwykle tworzy kolonie liczące kilkadziesiąt par.

Okres lęgowy Jaja W ciągu roku wyprowadza jeden lęg, składając 4 jasnobrunatne jaja z ciemnymi plamkami. Na półkuli północnej lęgi rozpoczynają się w marcu, a na skrajnie północnych stanowiskach w maju. Na półkuli południowej – w lipcu–sierpniu. Wysiadywanie Jaja wysiadywane są przez okres 22–26 dni przez obydwoje rodziców. Pisklęta Młode krótko przebywają w gnieździe. Już wtedy widać u nich długie nogi. Szybko zaczynają pływać i pluskać się w płytkiej wodzie. W puchu mają piaskowoszary grzbiet z czarnymi prążkami i plamkami, a białawy brzuch. Pisklęta pierzą się i stają się lotne w wieku 30–35 dni. Przybór wód może być powodem nawet dość znacznych strat w liczebności młodych. Rodzice otaczają pisklęta troskliwą opieką, a w razie niebezpieczeństwa potrafią odważnie ich bronić, wrzeszcząc przeraźliwie na napastnika lub odciągając go od gniazda, udając osobniki kalekie. Na południe odlatują od sierpnia do września.

Status zagrożenia i ochrona IUCN klasyfikuje szczudłaka jako gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern). Liczebność światowej populacji, według szacunków organizacji Wetlands International z 2023 roku, mieści się w przedziale 729 100 – 4 039 100 osobników, co przelicza się na 486 000 – 2 690 000 osobników dorosłych. Globalny trend liczebności populacji uznawany jest za stabilny; populacja europejska, według szacunków BirdLife International z 2021 roku, prawdopodobnie zwiększa swą liczebność.

Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkowąRozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt ()..

Zobacz też ptaki Polski

Przypisy

Systematyka i nazwy polskie za:

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Szczudłonogi Kategoria:Ptaki Afryki Kategoria:Ptaki Ameryki Północnej Kategoria:Ptaki Ameryki Południowej Kategoria:Ptaki Australii Kategoria:Ptaki Azji Kategoria:Ptaki Europy Kategoria:Ptaki Madagaskaru Kategoria:Ptaki Nowej Zelandii Kategoria:Ptaki Oceanii Kategoria:Awifauna Polski Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1758 roku Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza