Pucz w Chile w 1973 roku – wojskowy zamach stanu w Chile, przeprowadzony przez Siły Zbrojne Chile 11 września 1973 roku, w wyniku którego obalony został demokratycznie wybrany rząd prezydenta Salvadora Allende, a władzę przejęła junta wojskowa pod kierownictwem gen. Augusto Pinocheta. Przewrót z 1973 roku był jednym z najważniejszych wydarzeń w najnowszej historii Chile. Jego skutki mają do dziś silny wpływ na politykę chilijską i obecny stan tego państwa.
W wyniku wyborów prezydenckich z 1970 do władzy doszedł kandydat koalicji lewicowej Jedność Ludowa () socjalista Salvador Allende, który nieznacznie (36,6% głosów) wygrał z dwoma innymi kandydatami – konserwatystą Jorgem Alessandrim Rodríguezem (35,8% głosów) i reprezentującym chrześcijańską demokrację (27,9% głosów). W okresie jego rządu doszło do polaryzacji społeczeństwa chilijskiego, które doprowadziło do konfliktu między centrolewicowym rządem a prawicową opozycją.
11 września 1973 chilijskie siły zbrojne dokonały zamachu stanu, w trakcie którego Allende popełnił samobójstwo, a władzę po nim przejęła wojskowa junta z gen. Augusto Pinochetem na czele. Sprawował on dyktatorskie rządy przez kolejne 17 lat.
Sytuacja przed puczem W momencie dojścia Allendego do władzy w 1970 chilijska gospodarka już znajdowała się w złym stanie. Problemami była stagnacja, wysoka inflacja oraz archaiczna struktura podziału dochodu narodowego, która dzieliła społeczeństwo na nieliczną elitę finansową i masy biedoty, z bardzo wąską warstwą klasy średniej.
Wybory Allendego na prezydenta Inne ujęcie tego tematu: Wybory z roku 1970 Kandydat Głosy %Allende 1 066 372 36,29% Alessandri 1 050 863 35,76%Tomic 821 350 27,95% Razem 2 943 561 Źródło: PDBA thumb|Wiec polityczny zwolenników Allende Allende wygrał wybory z września 1970 roku. Wziął w nich udział jako lider koalicji centrolewicy o nazwie Unidad Popular. Zwyciężył większością głosów (36,2%) z dwoma innym kandydatami – byłym prezydentem – Jorge Alessandri (Partia Konserwatywno-Liberalna) (34,9%) oraz liderem Partii Chrześcijańsko-Demokratycznej (PDC) (27,8%). Zgodnie z konstytucją, w związku z tym, że żaden z kandydatów nie otrzymał ponad 50% głosów, decyzja wyboru prezydenta należała do parlamentu. Parlament chilijski tradycyjnie w takich przypadkach wybierał na prezydenta zwycięzcę wyborów powszechnych, nawet jeśli różnica między głosami kandydatów była minimalna. W dniu 4 listopada, Allende objął urząd w Kongresie. Po tym prezydent udał się do katedry gdzie wziął udział w ekumenicznej mszy wszystkich kościołów ChileLa Prensa, 3 de noviembre de 1970..
W skład utworzonego przez Allendego rządu weszli przedstawiciele ugrupowań lewicy, centrolewicy i centrum – Partia Socjalistyczna, Radykałowie (liberałowie), Partia Komunistyczna, Partia Socjaldemokratyczna, MAPU (lewicująca chadecja) i API. Przy tworzeniu rządu, prezydent czerpał z doświadczeń wczesnych rządów Frontu Ludowego z Francji, Hiszpanii i właśnie Chile. Według założenia prezydenta partie ruchu robotniczego zostały zobligowane do sojuszu z partiami liberalnymiAlan Woods: Chile: The Threatening Catastrophe 1971..
W działania dezinformacyjno-propagandowe przed i w trakcie trwania wyborów zaangażowane były służby wywiadowcze konkurujących ze sobą mocarstw – USA (CIA) i ZSRR. USA nie udzieliły co prawda wsparcia konkurentom Allendego, bowiem sondaże rządu USA wskazywały na zwycięzcę kandydata prawicy Alessandriego, kandydat ten od Amerykanów otrzymał tylko około 350 tys. dolarów za pośrednictwem firmy (International Telephone & Telegraph)Uribe y Opaso. s. 250.. Ponadto do prawicy poprzez zagraniczne koncerny (Esso, Anaconda i Kennecott) należało 70% mediów, w tym 38 z 42 dzienników i 95% stacji radiowychZdzisław Marzec: Umierać za Chile. s. 69–71, Krajowa Agencja Wydawnicza RSW „Prasa-Książka-Ruch”, Warszawa 1980..
Prezydent USA, Richard Nixon na wieść o wyborze kandydata lewicy zapowiedział blokadę ekonomiczną kraju (“niech ich gospodarka [Chile] jęczy z rozpaczy”)Naomi Klein: Milton Friedman did not save Chile.. Prezydent opracował z CIA dwa plany, które miałyby zatrzymać Allendego. Według pierwszego Kongres miałby zdymisjonować prezydenta i zorganizować nowe wybory, w których zwycięstwo odniósłby Eduardo FreiUribe y Opaso, s. 257–260.. Według drugiego rząd USA powinien stworzyć atmosferę politycznej niestabilności i doprowadzić do interwencji militarnej i unieważnienia wrześniowych wyborówUribe y Opaso, s. 261–262..
Okres prezydentury Allende Początek prezydentury W czasie pierwszego roku prezydentury Allende osiągnął wzrost gospodarczy, doszło do ograniczenia inflacji, zmniejszenia bezrobocia, wzrosła konsumpcja i wzrosła redystrybucja dochodów. Zwiększyły się wynagrodzenia, zmniejszono podatki i wprowadzono bezpłatną dystrybucję produktów pierwszej potrzeby. Do państwowego systemu ubezpieczeń pracowniczych włączono inwalidów, sieroty, starszych oraz zwiększono emerytury dla wdów. Zrealizowano Narodowy Plan Mleczny, z którego skorzystała połowa dzieci którym udało się zapewnić 3470 tys. litrów darmowego mleka na dobę. Zamrożeniu uległy czynsze i ceny, nacjonalizacji uległ przemysł miedziowy należący do USA. Wiek wyborczy zmniejszono do lat 18. Allende kontynuował rozpoczęty przez centroprawicę program reformy rolnejAlan Woods Chile: The Threatening Catastrophe 1971.Ricardo Israel Zipper Politics and Ideology in Allende’s Chile.. Do pierwszego potwierdzenia pozycji rządu doszło w kwietniu 1971 roku, gdy odbyły się wybory samorządowe, Partia Socjalistyczna zwiększyła w nich swoje poparcie do 22,89% (z 12,2%), a głosy straciła opozycyjna Partia Nacjonalistyczna.
Reformy socjalne Przeprowadził integrację Indian do powszechnego systemu edukacyjnego. Wznowił zawieszone wcześniej wypłaty dotacji i emerytur. Rozpoczął plan budowy 120 tysięcy budynków mieszkalnych. Rząd wznowił stosunki dyplomatyczne z Kubą i ogłosił amnestię dla wszystkich więźniów politycznych. W grudniu wprowadzono kontrolę państwa nad cenami chleba. Na południe Chile rząd wysłał 55 tys. wolontariuszy nauczających tamtejszą ludność czytania i pisania. Aby zapobiec konfliktom społecznym rząd podpisał umowę ze Zjednoczonym Centrum Robotników, dzięki której przedstawiciele środowisk pracowniczych uzyskali wpływy na decyzje Ministerstwa Planowania Społecznego.
Jedność Ludowa poszerzyła program robót publicznych i zmodyfikowała mechanizm wynagrodzeń. Rozpoczęto rozprowadzenia darmowego pożywienia wśród najbiedniejszychJames D. Henderson, Helen Delpar, Maurice Philip Brungardt, Richard N. Weldon: A Reference Guide to Latin American History. s. 258.. W celu poparcia mniejszych przedsiębiorstw Allende zwolnił z podatków 330 tys. małych przedsiębiorców, a w wyniku dalszych reform podatkowych zwolnionych z podatków zostało 35% osób które płaciły podatki rok wcześniej. Od października do lipca następnego roku siła nabywcza zwiększyła się o 28%. W 1971 roku rząd wykupił dom wydawniczy „Editorial Quimantu”, który od tamtego czasu stał się centrum kulturalnej działalności rządu. W ciągu dwóch lat wydrukowano 12 milionów egzemplarzy książek, czasopism i dokumentów (8 milionów stanowiły książki). Tanie wersje wielkich dzieł literackich były drukowane raz na tydzień i w większości przypadków były wyprzedane w ciągu jednego dnia. Kultura weszła w miejsca w których do tej pory nie była obecna. „Editorial Quimantu” zachęcał do tworzenia bibliotek w organizacjach społecznych i związkach zawodowych i prowadziła dostawy tanich książek dla pracownikówSimon Collier i William F. Sater: A History of Chile, 1808–1994.. Rząd wydłużył urlop macierzyński z sześciu do 12 tygodniLisa Baldez: Why Women Protest: Women’s Movements in Chile s. 107.. Po wdrożeniu reform demokratyzacji uniwersytetów od 1970 do 1973 roku liczba studentów wzrosła o 89%. Liczba uczniów szkół średnich wzrosła natomiast do 51%McGuire: Wealth, Health, and Democracy in East Asia and Latin America. s. 101.. Rekrutacja ta osiągnęła rekordowy poziom, wśród 2,6 mln uczniów szkół podstawowych rozdystrybuowano osiem milionów podręczników. Analfabetyzm zmniejszył się z 12 do 10,8% w przeciągu dwóch lat, a rejestracja dzieci w wieku szkolnym wzrosła do 99%. W swoich reformach rząd był wspierany przez wolontariuszy zwanych Allendistas, którzy prowadzili działania charytatywne na wsi i w miejskich slumsach.
Nacjonalizacja Peter Vusovic ogłosił plan reform, według niego rząd powinien: znacjonalizować kluczowe obszary gospodarki takie jak miedź, przyśpieszyć reformę rolną oraz zamrozić ceny miedziVial. 4-Por qué fracasó el „Plan Maestro” de la UP para alcanzar el poder total, s. 3–5.. Duża część ze znacjonalizowanych przedsiębiorstw została znacjonalizowana dlatego, gdyż jej prywatni właściciele nie mogli zapewnić normalnego funkcjonowania przedsiębiorstw. Jednym z takich przedsiębiorstw była fabryka Pedro Torrens, której produkcja spadła o 90% i rząd znacjonalizował ją na podstawie dekretu z 1932 roku. Fabrykę Sigdo Koppers znacjonalizowano ze względu na długotrwały konflikt pracodawcy z pracownikami i długi strajkZdzisław Marzec: Umierać za Chile. s.39-40, Krajowa Agencja Wydawnicza RSW „Prasa-Książka-Ruch”, Warszawa 1980.. Nie był to w historii Chile odosobniony przypadek, w 1982 roku neoliberalny przywódca kraju Pinochet znacjonalizował w ten sposób najbardziej zadłużone przedsiębiorstwa prywatnePamela Constable, Arthuro Velenzuela, A Nation Enemies, s. 197–198..
Reforma rolna Allende kontynuował rozpoczętą w czasie rządów centroprawicy reformę rolną (rząd ten nie zdołał jednak zrealizować reformy). Rozparcelował wielkie majątki ziemskie. tzw. latyfundia, i przekazał ziemię ubogim chłopom. Przed rządami Allendego w regionach tj. Cautin tylko 25% ziemi należało do Indian. W czasie pierwszego roku rządu lewicy indiańscy rolnicy zorganizowali 56 przejęć ziemi. Prezydent zdecydował się na powstrzymanie samowolnego zajmowania ziemi i zaapelował do Indian o to, aby „nie prowokować do reakcji” a rdzenna ludność wycofała się z przejęć. Reforma rozzłościła najbogatszych ziemian zwłaszcza w Cautin. Oligarcha Pablo Goebbels zadeklarował, że jeśli urzędnicy zdecydują się wywłaszczyć jego majątek to stawi im zbrojny opór, przedtem Goebbels zakupił w Argentynie pokaźną liczbę broni. Według raportu chilijskiej policji do oddziałów organizowanych przez właścicieli ziemskich dołączyło 2000 osób, dokonywali oni aktów sabotażu, tj. niszczenie systemu transportu czy przerywanie dostaw gazu, wody i elektryczności. Policja w Santiago de Chile odnalazła duży magazyn broni składowanej w domu majora Jose Cabarery. Śledztwo policyjne wykazało, że Cabarera był powiązany z organizacją faszystowską Państwo i Wolność prowadzącą działalność wywrotową.
Efekty pierwszych reform Stopa inflacji spadła z 36,1% w 1970 do 22,1% w 1971 roku, a średnie płace realne wzrosły o 22,3%. Minimalne płace realne dla pracowników fizycznych w pierwszym kwartale 1971 roku wzrosły o 56%, w tym samym czasie płace dla pracowników umysłowych zwiększyły się o 23%, w rezultacie zmniejszył się współczynnik różnicy między dochodami robotników a pracowników umysłowych (spadł z 49% w 1970 do 35% w 1971). Wydatki rządu centralnego wzrosły o 36%, udział wydatków w PKB wzrósł z 21% w 1970 do 27% rok później. Inflacja wzrosła na przełomie 1972/73 roku na skutek część wcześniejszego wzrostu płac uległa erozji, niemniej jednak płace do 1973 cały czas wzrastałyMario Marcel, Andrés Solimano: Developmentalism, socialism, and free market reform: three decades of income distribution in Chile, Volume 1188 s. 12..
Strajki i niezadowolenie społeczeństwa Strajk z października 1972