Architektura romańska w Polsce – architektura romańska w Polsce, powstająca w latach od ok. 1050 do ok. 1250 roku. thumb|Kolegia w Tumie koło Łęczycy mały|Romański kościół św. Tomasza Kantuaryjskiego w opactwie cystersów w Sulejowie thumb|Kolegiata w Opatowie
Historia
Początki romańskiej architektury w Polsce sięgają kamiennej architektury wczesnopiastowskiej z czasów Mieszka I, Bolesława Chrobrego i Mieszka II. Znaczny wpływ wywierały na nią tradycje przyniesione przez przybywających do kraju dostojników kościelnych z Włoch, Francji i Niemiec, a także wzory przenoszone przez zakony o międzynarodowym zasięgu. W XI wieku powstały murowane palatia w miejscowościach takich jak: Ostrów Lednicki, Poznań, Giecz, Przemyśl, Wiślica oraz Wawel, będące inwestycjami władców piastowskichhttps://ochronazabytkow.nid.pl/wp-content/uploads/2024/05/OZ_1-2024_K-Stala.pdf.
Właściwa architektura romańska w Polsce datowana jest na okres odbudowy państwa przeprowadzonej przez Kazimierza Odnowiciela, czyli od ok. 1050 do ok. 1250 roku.
W XI i XII wieku powstały romańskie palatia w takich miejscach jak:
Sobótka-Górka pod WrocławiemA. Kadłuczka, K. Stala, Romańska budowla w Sobótce-Górce w świetle ostatnich badań [w:] Architektura romańska w Polsce. Nowe odkrycia i interpretacje, red. T. Janiak, Gniezno 2009, s. 487–488. – długość 22 m. Morawica pod Krakowem – długość 17 m. Kraków – palatium Sieciecha pod kościołem św. AndrzejaBonawentura Maciej Pawlicki, Ze studiów nad reliktami domniemanego palatium Sieciecha w Krakowie, „Czasopismo Techniczne” 2011, R. 108, z. 7-A, s. 179–225. Poznań – Ostrów Tumski – długość 27 m. Kraków – pomieszczenie nazywane „salą o 24 słupach” na Wawelu – długość 28 m. Wiślica – dwa palatia Przemyśl – palatium na Wzgórzu Zamkowym Wrocław – palatium na zamku na Ostrowie Tumskim
Charakterystyka Wśród zachowanych zabytków dominuje budownictwo kamienne o różnym stopniu obróbki surowca.
Pod koniec XII wieku pojawia się, zwłaszcza na Dolnym Śląsku i w Wielkopolsce, cegła. W okresie romańskim układano ją w wiązaniu wendyjskim, które zostało wyparte dopiero pod koniec XIII wieku przez wątek gotycki.
Wiele budowli zachowało się jedynie w postaci reliktów, stąd wiedza na temat architektury tej epoki i jej zasięgu w Polsce w dużym stopniu jest uzupełniana przez wyniki badań archeologicznych. Większość budowli z tego okresu została przebudowana w okresie późniejszym (zwłaszcza w okresie gotyku i baroku).
Architektura sakralna mały|Rotunda św. Prokopa w Strzelnie Wśród zabytków zachowały się przykłady budowli centralnych, kościołów jednonawowych i trójnawowych, a także zabudowań klasztornych. Bryły budynków były konstruowane – w sposób charakterystyczny dla całego romanizmu – z prostych brył geometrycznych. Kościoły budowano najczęściej z kamienia.
Kościoły budowane były według trzech następujących typów zabudowy: jednoprzestrzenne budowle salowe na planie prostokąta: zakończone chórem i absydą zakończone chórem prostokątnym bez chóru budowle o bardziej złożonej przestrzeni wielonawowej na planie krzyża łacińskiego (najczęściej występowały w przestrzeniach miejskich lub gdy miały większe znaczenie liturgiczne, jak np. katedry)
Charakterystyczną formą dla okresu romańskiego jest zorientowany w kierunku wschód–zachód układ bryłowy składowych elementów budowli sakralnych: wyodrębniona wyższa od pozostałych elementów wieża (element nie zawsze występujący, bądź o różnym jej umiejscowieniu w stosunku do stron świata i zmiennej wielkości) nawa empora absyda najczęściej kryte stromym, dwuspadowym dachem, ok. 45° przechodzące przy absydach w półkoliste zakończenie
Zabytki architektury
Lista zabytków architektury romańskiej znajduje się w artykule Szlak Romański w Polsce.
Galeria
Przypisy
Bibliografia Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII wieku, red. Michał Walicki, t. I–II, PWN, Warszawa 1971 Teresa Mroczko: Polska sztuka przedromańska i romańska, Warszawa 1978
Witold Krassowski: Dzieje budownictwa i architektury na ziemiach Polski, t. 1, Warszawa 1989 Tadeusz Broniewski: Historia architektury dla wszystkich, Wydawnictwo Ossolineum, Wrocław 1990 Sztuka Świata, t. 3, red. Przemysław Trzeciak, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 1996
Linki zewnętrzne Album romański Sztuka romańska. Najpiękniejsze budowle romańskie w Polsce
Kategoria:Historia architektury w Polsce