Pesa Elf (ang. – elektryczny niskopodłogowy) – rodzina normalnotorowych elektrycznych zespołów trakcyjnych polskiej produkcji, wytwarzanych od 2010 w zakładach Pesy w kilku wersjach, różniących się liczbą członów i przeznaczeniem. W skład rodziny wchodzą modele: 21WE (EN62), 22WE (EN76), 27WE, 34WE (EN96) i 60WE. Zostało wyprodukowanych ponad 100 elfów i są one eksploatowane przez SKM Warszawa, Koleje Mazowieckie, Koleje Śląskie, Koleje Wielkopolskie, Koleje Dolnośląskie i Polregio.
Historia Geneza thumb|Pesa Acatus (15WE) thumb|Pesa Bydgostia (16WEk) Po II wojnie światowej elektryczne zespoły trakcyjne powstawały aż do 1997 tylko w zakładach Pafawag z Wrocławia. Były one producentem m.in. najpopularniejszego w Polsce EZT serii EN57. Pafawag po prywatyzacji w latach 90. zaprzestał produkcji tego typu pojazdów, a ostatnim wyprodukowanym zespołem był ED73 z 1997. Polskie Koleje Państwowe zakończyły wówczas zamówienia na nowy tabor, w tym na EZT.
Od końca lat 80. PKP, a od początku XXI w. również samorządy, kupowały głównie wagony spalinowe i spalinowe zespoły trakcyjne, gdyż w obsłudze linii niezelektryfikowanych dominowały paliwożerne lokomotywy. Pozwoliło to polskim producentom oraz przewoźnikom na zebranie doświadczenia w produkcji i eksploatacji lekkiego taboru. Dodatkowo modernizowano posiadane przez polskich przewoźników zespoły trakcyjne serii EN57.
Elektryczne zespoły trakcyjne nowych producentów zaczęły pojawiać się na polskich torach w 2004. Od tego czasu przetargi na dostawę EZT wygrywały trzy firmy: Pesa (dawne ZNTK Bydgoszcz), Newag (dawne ZNTK Nowy Sącz) oraz Stadler Rail Polska. Pesa po głębokiej restrukturyzacji w 1998 początkowo (od 2001) zajęła się produkcją wagonów spalinowych i spalinowych zespołów trakcyjnych, jednakże w 2004 podjęła się zbudowania pierwszych EZT dla Warszawskiej Kolei Dojazdowej – 13WE (EN95). Pomimo planów zakupu 10 sztuk, produkcja została zakończona po jednym egzemplarzu. Kolejnym wyprodukowanymi EZT-ami były 15WE (2006) oraz 16WEk (2007). W obu przypadkach produkcja zakończyła się po jednym zamówieniu. Jedną z przyczyn niepowodzenia była wysoka podłoga (1000 mm nad główką szyny), utrudniająca szybką wymianę pasażerów oraz coraz popularniejsze przewozy rowerów, wózków dziecięcych czy inwalidzkich. W Polsce (poza aglomeracją warszawską i gdańską) właściwie nie występowały wysokie perony oraz nie było planów ich budowy, więc wprowadzanie niskopodłogowych EZT stało się istotne dla zamawiających nowy tabor. Pesa wyszła temu naprzeciw projektując Elfa oraz Acatusa II, które są dostosowane do bezstopniowej obsługi peronów wysokości 550/760 mm nad PGS. W procesie projektowania rodziny Elf brał udział 110-osobowy zespół inżynierów Pesy, a ponadto inżynierowie poddostawców i pracownicy naukowi krajowych uczelni technicznych. Producent projektując nowy model wzorował się na pojazdach zagranicznej konstrukcji – Talent 2 i Desiro ML.
Zamówienia thumb|27WE-001 dla SKM Warszawa w hali produkcyjnej 22 grudnia 2009 – podpisanie umowy na dostawę 8 EZT typu 22WE dla UM województwa śląskiego, 15 marca 2010 – podpisanie umowy na dostawę 13 EZT typu 27WE dla SKM Warszawa, 17 sierpnia 2010 – podpisanie umowy na dostawę 4 EZT typu 34WE dla UM województwa świętokrzyskiego, 20 stycznia 2011 – podpisanie umowy na dostawę 16 EZT typu 22WEe dla UM województwa mazowieckiego, 8 lutego 2011 – podpisanie umowy na dostawę 22 EZT typu 22WEa dla UM województwa wielkopolskiego, 30 marca 2011 – podpisanie umowy na dostawę 1 EZT typu 22WEb dla UM województwa śląskiego, 7 listopada 2011 – podpisanie umowy na dostawę 1 EZT typu 21WE dla UM województwa warmińsko-mazurskiego, 10 września 2012 – podpisanie umowy na dostawę 6 EZT typu 27WEb dla Kolei Śląskich, 26 listopada 2013 – podpisanie umowy na dostawę 5 EZT typu 22WEc dla UM województwa kujawsko-pomorskiego, 10 października 2015 – podpisanie umowy na dostawę 1 EZT typu 22WEc dla UM województwa kujawsko-pomorskiego, 18 października 2016 – podpisanie umowy na dostawę 10 EZT dla UM województwa śląskiego i 3 EZT Kolei Śląskich, grudzień 2016 – podpisanie umowy na dostawę 4 EZT dla Przewozów Regionalnych, koniec 2016 – podpisanie umowy na dostawę 4 EZT dla Kolei Śląskich (w ramach opcji z wcześniejszego zamówienia), 30 stycznia 2017 – podpisanie umowy na dostawę 7 EZT dla UM województwa podkarpackiego, luty 2017 – podpisanie umowy na dostawę 2 EZT dla UM województwa śląskiego (w ramach opcji z wcześniejszego zamówienia), 23 sierpnia 2017 – podpisanie umowy na dostawę 10 EZT dla UM województwa wielkopolskiego, 21 maja 2018 – podpisanie umowy na dostawę 13 EZT dla SKM Warszawa (kontrakt zerwany w październiku 2019), 14 lutego 2019 – podpisanie umowy na dostawę 5 EZT dla UM województwa wielkopolskiego. 7 marca 2019 – podpisanie umowy na dostawę 7 EZT dla czeskiego przewoźnika RegioJet, 2019 – podpisanie umowy na dostawę 2 EZT dla Kolei Śląskich (w ramach zamówienia uzupełniającego z wcześniejszego zamówienia), 28 października 2019 – podpisanie umowy na dostawę 4 EZT dla UM województwa małopolskiego, 29 września 2020 – podpisanie umowy na dostawę 5 EZT dla Kolei Dolnośląskich (z opcją na kolejne 20, z której później skorzystano), 2022 – podpisanie umowy ramowej na dostawę 30 EZT dla czeskiego przewoźnika RegioJet, 2 listopada 2022 – podpisanie umowy na dostawę 5 EZT dla UM województwa kujawsko-pomorskiego, 17 stycznia 2023 – podpisanie umowy na dostawę 4 EZT dla UM województwa wielkopolskiego, 10 lutego 2023 - podpisanie umowy na dostawę dla województwa łódzkiego (dla przewoźnika ŁKA) 19 grudnia 2023 – podpisanie umowy na dostawę 20 EZT dla rumuńskiego przewoźnika , 30 stycznia 2024 – podpisanie umowy na dostawę 62 EZT dla rumuńskiego przewoźnika , 29 sierpnia 2024 – podpisanie umowy na dostawę 10 EZT dla Kolei Dolnośląskich, 14 maja 2025 – skorzystanie z opcji na dostawę 9 EZT (do pierwotnej umowy na 20 EZT) dla rumuńskiego przewoźnika .
Prezentacje promocyjne thumb|Premierowy pokaz modelu Elf na InnoTrans 2010 Światowa premiera Elfa miała miejsce 21 września 2010 podczas targów InnoTrans w Berlinie. Pesa zaprezentowała wówczas EN76-001 wyprodukowanego dla województwa śląskiego. Na polskich targach Trako w Gdańsku Elf pojawił się rok później – w dniach od 11 do 15 października 2011 producent zaprezentował EN96-002 wyprodukowanego dla województwa świętokrzyskiego, a Koleje Mazowieckie zaprezentowały swojego EN76-015. 28 czerwca 2012 w czeskim Velimiu, przy okazji pierwszej prezentacji Linka dla przewoźnika České dráhy, Pesa pokazała również mazowieckiego EN76-011. W dniach 18-20 czerwca 2013 na targach Czech Raildays w Ostrawie Pesa zaprezentowała wielkopolskiego EN76-035. W dniach 24-27 września na targach Trako w Gdańsku zaprezentowano wersję trójczłonową – EN62-001. We wrześniu 2017 na gdańskich targach Trako zaprezentowano 21WEa-002, a w czerwcu 2018 na ostrawskich targach Czech Raildays 34WEa-003. We wrześniu 2019 wielkopolski 48WE-004 został zaprezentowany na Trako.
Kolejne EZT Pesy Rodzina Elf została zaprojektowana jako platforma pociągów o uniwersalnym przeznaczeniu. Jednakże w 2013 Pesa proponując model Elf kilkukrotnie przegrała w przetargach z konkurencją oferującą tańsze pojazdy. Z tego powodu bydgoski producent włączył do swojej oferty nową rodzinę elektrycznych zespołów trakcyjnych Acatus Plus, które mimo niższych kosztów budowy wciąż mają spełniać wymagania części zamawiających. Pierwszą umowę na EZT z nowej rodziny podpisano 4 września 2013 z przedstawicielami województwa podkarpackiego, które zamówiło 2 sztuki typu 40WE. Dodatkowo, mimo posiadanego projektu dalekobieżnej wersji Elfa, w przetargu ogłoszonym przez PKP Intercity Pesa zaoferowała inny EZT nowszej konstrukcji – Dart. 23 maja 2015 doszło do podpisania umowy.
Elf II mały|Jeden z pierwszych elfów II Konieczność spełniania przez produkowane pojazdy szynowe technicznych specyfikacji interoperacyjności spowodowała, że począwszy od 2016 roku Pesa zaprzestała sprzedaży Elfów na rzecz Elfów II różniących się od poprzednika m.in. zgodnością z tymi wymaganiami. Pierwszym odbiorcą Elfów II były Koleje Śląskie, które wraz z województwem śląskim w październiku 2016 zamówiły kilkanaście sztuk.
Elf.eu W związku z planami eksportowymi dotyczącymi EZT z rodziny Elf, Pesa opracowała platformę Elf.eu przystosowaną do wymagań odbiorców spoza Polski. Została ona oparta na pojazdach typu Elf II, wyróżnia się jednak m.in. wielosystemowością (dostosowanie do napięć 3 kV DC oraz 25 kV AC). Składy z platformy Elf.eu mogą występować w konfiguracjach o długości od 2 do 5 członów. Na opracowanie platformy Elf.eu Pesa otrzymała w kwietniu 2019 dofinansowanie w wysokości 19 mln złotych od Narodowego Centrum Badań i Rozwoju w ramach konkursu „Szybka ścieżka” dla dużych przedsiębiorstw.
Pierwszym przewoźnikiem, który zamówił jednostki z tej platformy został czeski RegioJet, które zamówił dwusystemowe jednostki dwuczłonowe. Od elfów dla polskich przewoźników będą dodatkowo różnić się dłuższymi członami opartymi na niezależnych wózkach. 14 sierpnia 2022 pierwsze jednostka wykonała swój pierwszy przejazd na otwartej infrastrukturze w Czechach.
Elf III Rodzina normalnotorowych zespołów trakcyjnych Pesa Regio160 określana nazwą handlową jako Pesa Elf 3.
Konstrukcja Charakterystyka rodziny Elfy to normalnotorowe, pozbawione drzwi międzywagonowych, niskopodłogowe składy przeznaczone do obsługi przewozów pasażerskich wszystkich rodzajów – od aglomeracyjnych, poprzez regionalne i międzyregionalne do dalekobieżnych. W zależności od przeznaczenia składy mogą cechować się różnym przyspieszeniem, maksymalną prędkością eksploatacyjną, długością (wersje zamówione w latach 2009–2013 są 2-, 3-, 4- i 6-członowe), liczbą drzwi (od jednej do trzech par na stronę członu) i zagospodarowaniem wnętrza. Najbogatsza wersja (10 członów i prędkość maksymalna 190 km/h) jest przewidziana dla pociągów kwalifikowanych. Sylwetkę zewnętrzną oraz wnętrze pojazdów zaprojektował Bartosz Piotrowski.
Pesa oferuje także pojazdy Elf dostosowane do szyn o rozstawie 1520 mm. Jednakże żaden taki pojazd nie został zamówiony.
Zasilanie, napęd i podwozie thumb|Wózek napędowy w 22WE thumb|Zestaw kołowy z wózka 40ANb W większości wersji pierwszy i ostatni wózek to wózki napędowe, a wózki pomiędzy członami (w systemie Jakobsa) to wózki toczne. Taki układ może być stosowany w składach do pięciu członów, dlatego wyjątkiem od tej reguły są modele 27WE i 27WEb.
Wózki elfów wyposażone są w dwa stopnie usprężynowania. Pierwszym są sprężyny stalowe, a drugim sprężyny pneumatyczne (poduszki powietrzne Conti Tech) ze sprężyną awaryjną. Poduszki (po dwie na wózkach klasycznych i po cztery na wózkach Jacobsa) stanowią podparcie dla pudeł. Dla dodatkowego tłumienia drgań zamontowano amortyzatory hydrauliczne przy sprężynach śrubowych i pneumatycznych (pionowe), jarzmie czopa skrętu (poprzeczne) i z boku wózków (wzdłużne, jako tłumiki wężykowania).
Ze względu na sposób połączenia członów ze sobą, nie jest możliwe skracanie i wydłużanie pojazdu w warunkach eksploatacyjnych. Istnieje możliwość łączenia elfów w zespoły pracujące w trakcji wielokrotnej, składające się z maksymalnie dwóch (27WEb) lub trzech jednostek (np. 22WE, 27WE).
Wersje zamówione do końca 2014 są przeznaczone do linii zelektryfikowanych prądem stałym o napięciu 3 kV, lecz istnieje również możliwość produkcji składów zasilanych prądem przemiennym o napięciu 25 kV lub 15 kV.
Nadwozie Szkielet pudeł elfów zbudowany jest ze stali o podwyższonej odporności na korozję, poszycie o grubości 1,5 mm również jest stalowe, natomiast czoło pojazdu wykonano z tworzyw sztucznych.
Wszystkie drzwi znajdują się w strefie z niską podłogą, pod którymi umieszczono wysuwane stopnie ułatwiające wsiadanie z peronów o wysokości mniejszej niż 550/760 mm nad PGS. mały|Wózek toczny
Wnętrze thumb|Wnętrze 27WE thumb|Kabina 27WE