Literatura bułgarska srebrnego wieku – literatura bułgarska II połowy XIV wieku i I połowy wieku XV.
Jej początki przypadają na długie panowanie cara Iwana Aleksandra - 1331-1371. Mecenat monarchy i ferment umysłowy w Bizancjum ogarniętym ruchem hezychastycznym doprowadziły do powstania ośrodka piśmiennictwa bułgarskiego w monasterze w Kilifarewie skupionego wokół mnicha Teodozjusza. Największy rozkwit piśmiennictwa bułgarskiego tego okresu wiąże się z osobą Eutymiusza, ucznia Teodozjusza, ostatniego patriarchy Tyrnowa. Po upadku Bułgarii jego uczniowie, wśród których do najznakomitszych pisarzy należą: Cyprian i Grzegorz Cambłak oraz Konstantyn Kostenecki, emigrowali do Serbii, Mołdawii, Moskwy i na Litwę, kontynuując dzieło swego mistrza.
Ożywienie umysłowe thumb|250px|Iwan Aleksander i jego rodzina. Ilustracja z Ewangeliarza cara Iwana Aleksandra Lata panowania cara Iwana Aleksandra przyniosły wyraźne ożywienie religijne i umysłowe. Na przełomie XIII i XIV mnich grecki Grzegorz Synaita zaczął nauczać ascetycznych praktyk prowadzących do mistycznego obcowania z Bogiem, początkowo na górze Athos, a następnie w założonej przez siebie pustelni w Parorii, na pograniczu bułgarsko-bizantyńskim w górach Strandża. Ruch nazwany hezychastycznym szybko rozprzestrzenił się po monasterach słowiańskich i greckich. Hezychaści dążyli do oglądania wiekuistej światłości, jaka objawiła się apostołom na górze Tabor. Droga do tego wiodła przez pokutę, oczyszczanie się z ziemskich namiętności i kontemplację. Zalecali odmawianie modlitwy Jezusowej, której miały towarzyszyć ćwiczenia oddechowe i odpowiednia postawa. W Bułgarii głównym nauczycielem hezychazmu stał się Teodozjusz Tyrnowski. Ruch hezychastyczny zacieśnił poczucie wspólnoty prawosławnej pomiędzy Grekami, Bułgarami i Serbami, przyczyniając się jednocześnie do wzmożenia wpływów bizantyńskich.
W chylącym się ku upadkowi państwie bułgarskim wraz z rozkwitem kultury dworskiej i szerzeniem się ruchu ascetyczno-mistycznego, być może nie bez związku z epidemią roku 1348, wystąpił też rozkład obyczajów i pojawiły się w wielkiej ilości zabobony i herezje. Adamici, na dawnych uroczyskach pogańskich odprawiali nocne orgie; przybyły z Konstantynopola mnich Teokryt składał ofiary pod świętym dębem, a mniszka Irina z Sołunia w otoczeniu swych zwolenników wprawiała lud w zgrozę rozwiązłością. Pojawili się znowu bogomili i warlaamici.
Tyrnowska szkoła piśmiennictwa Początki Mecenat cara, a z drugiej strony ferment religijny i umysłowy w Bizancjum przyczyniły się do powstania i krótkiego choć świetnego rozwoju piśmienniczej szkoły tyrnowskiej. Za jej twórcę uważa się Teodozjusza Tyrnowskiego, ucznia Grzegorza Synaity, twórcy ruchu hezychastycznego. Teodozjusz na wzór pustelni mistrza w Parorii założył około 1350 roku monaster w Kilifarewie pod Tyrnowem. W krótkim czasie monaster Narodzenia Matki Bożej w Kilifarewie stał się ośrodkiem piśmiennictwa i promieniowania hezychazmu. Dzięki kontaktom Teodozjusza z Athosem i Konstantynopolem w szkole tyrnowskiej rozwinęło się piśmiennictwo religijne ściśle związane z ówczesnym piśmiennictwem bizantyńskim. Powstały liczne hagiografie rozwijające twórczo schematy opracowane w X wieku przez Symeona Metafrastesa. Rozwinął się też własny styl szkoły charakteryzujący się bogactwem wymyślnych ozdób retorycznych, nazywany splataniem słów.
Eutymiusz Uczniem Teodozjusza był najwybitniejszy bułgarski pisarz XIV wieku Eutymiusz, ostatni patriarcha tyrnowski. Urodzony około 1330 roku, uczył się w klasztorach bułgarskich, w połowie XIV wieku był już mnichem. W roku 1363 Eutymiusz towarzyszył Teodozemu do Konstantynopola, a następnie jakiś czas spędził na Górze Athos, przyswajając u źródeł doktrynę hezychastyczną. W 1371 roku popadł w niełaskę i z rozkazu cesarza bizantyńskiego został uwięziony. Wygnany z Bizancjum, powrócił do Tyrnowa, gdzie założył monaster Trójcy Świętej. W 1375 roku został obrany patriarchą Bułgarii.
Po powrocie do kraju stał się przywódcą ruchu kulturalnego, który ogarnął ówczesną Bułgarię. Przy pomocy uczniów porównał przekłady tekstów liturgicznych, dokonanych w ciągu wieków z oryginałami. Usunął błędy za podstawę przyjmując język Cyryla i Metodego, który w tym czasie znacznie różnił się od języka potocznego. Przeprowadził reformę ortograficzną znaną głównie z relacji uczniów. Ujednolicił użycie jerów, nosówek, interpunkcji. Reforma, poparta przez cara Iwana Szyszmana została wprowadzona w życie na terenie carstwa tyrnowskiego. Stamtąd miała się później rozpowszechnić w Serbii i na północy: w Mołdawii i na Rusi.
Eutymiusz pozostawił po sobie bogatą spuściznę piśmienniczą: mowy pochwalne, objaśnienia dogmatów wiary i obrzędów liturgicznych oraz żywoty świętych. Zachowały się cztery żywoty poświęcone: Janowi (Iwanowi) Rilskiemu, Hilarionowi Myglynskiemu, Filotei Temniszkiej i Petce Tyrnowskiej oraz cztery mowy pochwalne. Najbardziej interesujący żywot świętego Iwana z Riły, pierwszego bułgarskiego świętego, poprzedzony został traktatem na temat ascezy. Spośród mów pochwalnych najciekawsza została napisana ku czci Konstantyna Wielkiego i świętej Heleny. Eutymiusz czerpał materiał do swych prac z dawniejszych utworów rodzimych i greckich, przerabiał je jednak zgodnie z ówczesnymi wzorcami bizantyńskimi. Pod jego piórem święci nabierali rysów hezychastycznych: w samotności zmagali się z demonami i dostępowali wizji boskiej światłości. Oprócz opisów stanów duchowych w żywotach pojawił się abstrakcyjny psychologizm, a także polemiki antyheretyckie, do których argumenty czerpał głównie z Dogmatycznej panoplii Zigabenosa z XII wieku.
Żywoty i mowy pochwalne pisał Eutymiusz przede wszystkim na uroczystości kościelne ku czci tych świętych, których relikwie znajdowały się w Tyrnowie. W pozostawionych przez niego żywotach coraz większą rolę odgrywają dzieje wędrówki relikwii świętego. Stylizowane na latopis sławią one carów bułgarskich, którym stolica zawdzięczała sprowadzenie relikwii.
Całą twórczość Eutymiusza przenika troska o odnowę życia kościelnego, w którym upatrywał ratunek dla państwa. Zwracał się z pouczeniem do władców. W Żywocie świętego Iwana Rilskiego mówił o potrzebie gromadzenia wojsk i oręża. W Słowie pochwalnym o Konstantynie i Helenie stawiał carowi Iwanowi Szyszmanowi za przykład świętego Konstantyna, jako władcę który służył Kościołowi. W żywotach w patetycznych modlitwach zwracał się do świętych o ocalenie Tyrnowa przed zgubą i obcym najeźdźcą. W swej twórczości Eutymiusz dużo miejsca poświęcał przeszłości Bułgarii, co może świadczyć o rosnącym zainteresowaniu tematyką ojczystą w zagrożonym przez Turków kraju.
Twórczość Eutymiusza cechuje bogactwo języka operującego licznymi porównaniami i przenośniami oraz poetyczne ujęcie natury. Ozdobnym stylem swych prac nawiązywał do współczesnych mu wzorów greckich, choć jednocześnie podziwiał prostotę stylu świętych Cyryla i Metodego, których pamięć otaczał głęboką czcią. Wzorem hezychastów wyrażał lęk, że nie zdoła wysławić świętości dostatecznie pięknie (po lěpotě) i tym kunsztowniej splatał słowa mnożąc wykrzykniki i pytania retoryczne, długie łańcuchy synonimicznych epitetów, wyszukanych porównań i metafor, sięgając po cytaty z Pisma Świętego, alegorie i symbole i łącząc wszystko w zawiłe okresy swej prozy.
W 1393 roku Eutymiusz kierował obroną Tyrnowa przed Turkami. Po upadku miasta został przez zdobywców zesłany do monasteru baczkowskiego.
Jego uczniowie Eutymiusz pozostawił po sobie uczniów, którzy kontynuowali jego prace. Do najwybitniejszych należeli Cyprian i Grzegorz Cambłak oraz Konstantyn Kostenecki, którzy po upadku Tyrnowa przenieśli tradycje tyrnowskiej szkoły piśmienniczej daleko poza granice Bułgarii.
Cyprian Cyprian, stryj Grzegorza Cambłaka, został najpierw w 1375 roku arcybiskupem Kijowa, a następnie w 1389 roku metropolitą moskiewskim i całej RusiWedle T. Wasilewskiego w 1390 roku (Historia Bułgarii, s. 113). Urząd ten pełnił do 1406 roku. Jako głowa ruskiego Kościoła nakłaniał ruskie biblioteki klasztorne do zakupowania rękopisów południowo-słowiańskich, przez co uratował wiele cennych tekstów starobułgarskich. Idąc w ślady swego mistrza zreformował ruską ortografię. Pisał posługując się stylem Eutymiusza. Pozostawił liczne dzieła o treści religijnej. Rozpoczął zestawianie materiałów pierwszej kroniki moskiewskiej. Sporządził też indeks zakazanych ksiąg heretyckich.
Grzegorz Cambłak Grzegorz Cambłak, również uczeń Eutymiusza, urodził się około 1362 roku w arystokratycznej rodzinie tyrnowskiej. Przez jakiś czas przebywał na górze Athos i w Konstantynopolu. Znał klasztory serbskie, był opatem w klasztorze Visoki Dečani. W latach 1401–1406 przebywał jako wysłannik patriarchy Konstantynopola w Mołdawii. Stamtąd udał się do Moskwy, gdzie występował przeciwko pretensjom patriarchy moskiewskiego do zwierzchności nad Kijowem. Poparty przez Jagiełłę i Witolda został w 1415 roku przez synod duchowieństwa prawosławnego w Nowogórdku obrany patriarchą kijowskim, wbrew protestom patriarchy Konstantynopola, który nawet posunął się do ekskomuniki Grzegorza. Godność tę pełnił do śmierci w 1420 roku. W 1418 roku jako przedstawiciel duchowieństwa rusko-litewskiego wziął udział w obradach soboru w Konstancji jako zwolennik unii Kościołów.
Był autorem mów pochwalnych i panegiryków. W latach 1415–1418 napisał w Kijowie, najlepszą ze swych mów, Pochwałę Eutymiusza, utrzymaną w stylu splatania słów, choć pokrewną gatunkowo biografii. W Pochwale znalazł się barwny opis oblężenia Tyrnowa przez Turków, pożegnanie patriarchy Eutymiusza z ludnością miasta i dramatyczne sceny, jakie nastąpiły po zdobyciu bułgarskiej stolicy przez Turków. Wielkim uznaniem cieszyły się napisane przez Grzegorza eulogie świętych, których pozostawił po sobie ponad 20. Szczególną wartość ma jego Żywot Stefana Deczańskiego, króla serbskiego, który zginął śmiercią męczeńską w I połowie XIV wieku.
Joasaf z Widynia Zwolennikiem Eutymiusza był też Joazaf z Widynia (Joasaf Bdiński), mianowany metropolitą tego miasta w 1392 roku. Ułożył on eulogię poświęconą świętej Filotei, opartą w znacznej mierze na żywocie tejże świętej napisanym przez Eutymiusza. Dzieło swoje Joasaf stworzył w 1395 roku dla uczczenia przeniesienia relikwii świętej z Tyrnowa do Widynia. W tekście znalazł się lament nad zdobyciem Tyrnowa przez Turków w 1393 roku
Konstantyn Kostenecki