thumb|Miniatura z księgi o przygodach Renarta, ok. 1290-1300 roku, Bibliothèque nationale de France
Powieść o lisie (, , , ) – starofrancuski cykl wierszowanych utworów o lisie-złoczyńcy Renarcie, przetwarzany m.in. w Niderlandach i Niemczech. Pierwotna Powieść o lisie powstawała we Francji w XII i XIII wieku jako dzieło wielu autorów. Nie stanowiła jednej, spójnej całości, ale zbiór różnych, częściowo pokrywających się i wzajemnie inspirowanych historii, tworzonych na przestrzeni wielu lat. Badacze wyróżniają 28 takich wersji opowieści o Renarcie, które łącznie liczyły około 80 tysięcy wersów. Zarówno w średniowieczu, jak w wiekach późniejszych historie składające się na pierwotny cykl były wielokrotnie kompilowane, rozszerzane, tłumaczone i adaptowane, a różne wersje dziejów występnego lisa były znane w całej Europie Zachodniej i stanowiły inspirację dla wielu twórców, z których najbardziej znanymi byli Geoffrey Chaucer i Johann Wolfgang von GoetheAndré Bouwman, Bart Besamusca, Introduction, in: Of Reynaert the Fox: Text and Facing Translation of the Middle Dutch Beast Epic Van den vos Reynaerde, Amsterdam University Press, 2009, s. 11-12, 36-37.R. Parker, Volpone and Reynard the Fox, „Renaissance Drama" 7 (1976): 3-42..
Zarys fabuły i wymowa mały|Przedstawienie lisa w habicie z marginesu księgi religijnej – Utrecht, ok. 1460 roku Historie należące do cyklu opowiadają o przygodach lisa Renarta. Akcja jest osadzona w królestwie zwierząt, które ma wszelkie cechy państwa feudalnego. Zwierzęta żyją tam w swoim naturalnym środowisku, jednak zachowują się jak ludzie – z którymi zresztą niekiedy wchodzą w interakcje. Renart i jego wrogowie, między innymi wilk Isengrim i niedźwiedź Brun, są baronami i wasalami króla zwierząt, lwa Nobla. Do innych ważnych bohaterów Powieści o lisie należą m.in. wilczyca Hersent (żona Isengrima), kogut Chantecler, borsuk Grimbert i kot TibertJohn Flinn, Le roman de Renart dans la littérature française et dans les littératures étrangères au Moyen age, University of Toronto Press, 1963, s. 45-50.André Bouwman, Bart Besamusca, Introduction, in: Of Reynaert the Fox: Text and Facing Translation of the Middle Dutch Beast Epic Van den vos Reynaerde, Amsterdam University Press, 2009, s. 25..
Jedna z najpopularniejszych i najczęściej adaptowanych wersji cyklu opowiada o procesie lisa przed sądem króla i baronów. Wzywają oni Renarta na dwór królewski, aby odpowiedział na zarzuty kierowane przeciwko niemu przez inne zwierzęta, przede wszystkim przez wilka Isengrima. Zarzuty te dotyczą m.in. gwałtów, morderstw i kradzieży. Dzięki chytremu wykorzystaniu chciwości króla Nobla Renartowi udaje się jednak uniknąć kary, pognębić Isengrima i Bruna, fałszywie oskarżając ich o spisek, po czym opuścić dwór i uciec, nim król orientuje się, że został oszukany. W niektórych wersjach historii lis staje później przed sądem po raz drugi i musi stoczyć z wilkiem pojedynek sądowy, w którym zwycięża, walcząc nieuczciwiePaul Wackers, Words and deeds in the Middle Dutch Reynaert stories, in: Erik Kooper (ed.), Medieval Dutch literature in its European context, Cambridge University Press, 1994, s. 133-138, 143..
Szereg historii koncentruje się na stosunkach między Renartem a Isengrimem, w szczególności zaś na romansie między lisem a wilczycą Hersent oraz na licznych pomysłowych sposobach, których główny bohater używał, by wpędzić swojego wroga w opały. Oszustwo jest dla Renarta główną metodą osiągania celu i występuje w różnych odmianach: lis opowiada zmyślone historie, by zagrać na chciwości i pysze swoich przeciwników, udaje pokutę i chęć udania się na pielgrzymkę, a w sytuacji zagrożenia pozoruje własną śmierćAndré Bouwman, Bart Besamusca, Introduction, in: Of Reynaert the Fox: Text and Facing Translation of the Middle Dutch Beast Epic Van den vos Reynaerde, Amsterdam University Press, 2009, s. 19-22, 32-33..
Opowieści o Renarcie były przesycone satyrą społeczną – wyśmiewano w nich na przykład twórczość minstreli oraz zakony żebracze, stąd też lis niekiedy występował w przebraniu wędrownego zakonnika lub śpiewaka. Krytyka dotykała także feudałów, uosabianych m.in. przez wilka i niedźwiedzia, którzy często byli przedstawiani jako równie źli jak Renart, ale pozbawieni jego sprytu. W dawniejszej historiografii czasami uznawano, że Powieść o lisie i jej przetworzenia były tworzone z myślą o mieszczańskich odbiorcach, a ostrze jej satyry było wymierzone w rycerstwo i duchowieństwo. Teza ta jest jednak kontrowersyjna. Część badaczy uważa, że docelowym odbiorcą cyklu była publiczność dworska, a autorzy opowieści szydzili z niektórych przedstawicieli własnej warstwy. Przedstawianie w negatywnym świetle baronów nie musiało oznaczać krytyki arystokracji jako takiej, ale raczej jej zachowań sprzecznych z ideałem porządku feudalnegoAndré Bouwman, Bart Besamusca, Introduction, in: Of Reynaert the Fox: Text and Facing Translation of the Middle Dutch Beast Epic Van den vos Reynaerde, Amsterdam University Press, 2009, s. 28-29.John Flinn, Le roman de Renart dans la littérature française et dans les littératures étrangères au Moyen age, University of Toronto Press, 1963, s. 42.. Podobnie aluzje antyklerykalne bywały zarówno przejawem niechęci świeckich wobec ludzi Kościoła, jak świadectwem wewnętrznych sporów między duchownymiAndré Bouwman, Bart Besamusca, Introduction, in: Of Reynaert the Fox: Text and Facing Translation of the Middle Dutch Beast Epic Van den vos Reynaerde, Amsterdam University Press, 2009, s. 11.John Flinn, Le roman de Renart dans la littérature française et dans les littératures étrangères au Moyen age, University of Toronto Press, 1963, s. 48-57, 109-110.. Różne hipotezy na temat tożsamości twórców i odbiorców Powieści o lisie nie muszą się zresztą wzajemnie wykluczać, gdyż poszczególne utwory cyklu powstawały w różnym czasie, a ich autorom przyświecały rozmaite cele; ponadto zawarta w dziele satyra prawdopodobnie przemawiała do różnych grup społecznych.
Historia cyklu mały|XIV-wieczny kodeks zawierający Powieść o lisie, Bibliothèque nationale de France Ważną inspiracją dla Powieści o lisie był powstały około 1150 roku łaciński poemat , najpewniej autorstwa flamandzkiego mnicha , który opowiadał o sporze tytułowego wilka z lisemLeopold Peeters, Kirchliches Leben und kirchliche Politik im „Ysengrimus”, „Niederdeutsche Studien” 30 (1981): 290-311.. Konwencja opowieści o zwierzętach i niektóre wątki wykorzystane przez Nivarda były znane od starożytności, jednak w jego poemacie zwierzęta po raz pierwszy zaczęły być opisywane jako wyraziste postaci obdarzone indywidualnym charakterem, niedające się sprowadzić do alegorii dobrych lub złych cech ludzkichAndré Bouwman, Bart Besamusca, Introduction, in: Of Reynaert the Fox: Text and Facing Translation of the Middle Dutch Beast Epic Van den vos Reynaerde, Amsterdam University Press, 2009, s. 10-11.. Na motywach tego dzieła w drugiej połowie XII wieku we Francji powstały pierwsze wersje historii Renarta. Opowieści uznawane za najstarsze w cyklu były dziełem , który prawdopodobnie napisał je około 1175 roku, a w ciągu kilkudziesięciu następnych lat różni autorzy tworzyli kolejne ich adaptacje lub nowe historie o lisie. Utwory te były układane ośmiozgłoskowcem i funkcjonowały samodzielnie lub w kompilacjach, a spośród tych, które przetrwały do czasów współczesnych, wyróżnia się zwykle 28 różnych odmian czy też wersji, które częściowo się ze sobą pokrywałyAndré Bouwman, Bart Besamusca, Introduction, in: Of Reynaert the Fox: Text and Facing Translation of the Middle Dutch Beast Epic Van den vos Reynaerde, Amsterdam University Press, 2009, s. 11-12.John Flinn, Le roman de Renart dans la littérature française et dans les littératures étrangères au Moyen age, University of Toronto Press, 1963, s. 8-18..
Po raz pierwszy historia lisa Renarta przekroczyła granice Francji już pod koniec XII wieku, gdy powstała jej niemiecka adaptacja. Była ona dziełem alzackiego poety przedstawiającego się jako („Obłudnik”), który jako pierwszy połączył kilka utworów z cyklu w spójną opowieść, tworząc liczący ponad 2 tysiące wersów poemat Reinhart Fuchs. W przeciwieństwie do pełnego ironii francuskiego oryginału wydźwięk utworu Alzatczyka był ponury i wysoce moralistyczny. W późniejszych czasach jego praca została zapomniana, a kolejne niemieckie wersje Powieści o lisie wywodzą się od wersji niderlandzkichJohn Flinn, Le roman de Renart dans la littérature française et dans les littératures étrangères au Moyen age, University of Toronto Press, 1963, s. 549-555, 596-597..
Od XIII wieku pojawiały się kolejne przekłady i adaptacje cyklu, dzięki którym historie o lisie Renarcie rozprzestrzeniły się w całej Europie Zachodniej. Szczególnie wpływowe wersje powstały we Flandrii. Poeta Willem, prawdopodobnie działający w połowie XIII wieku, ułożył poemat epicki zatytułowany Van den vos Reynaerde (pol. O lisie Renarcie), w którym zaadaptował różne wcześniejsze opowieści, tworząc z nich spójną historię. Dzieło to jest uważane za szczytowe osiągnięcie średniowiecznej literatury niderlandzkiejDonald Sands, Reynard the Fox as "Pícaro" and "Reinaerts Historie" as Picaresque Fiction, „The Journal of Narrative Technique" 1 (1971): 137-145.Paul Wackers, Words and deeds in the Middle Dutch Reynaert stories, in: Erik Kooper (ed.), Medieval Dutch literature in its European context, Cambridge University Press, 1994, s. 131-132.. Jego rozszerzeniem była napisana pod koniec XIV lub na początku XV stulecia anonimowa Reynaerts historie (pol. Historia Renarta), która stała się najpopularniejszą wersją Powieści o lisie i głównym źródłem jej przekładów na inne językiAndré Bouwman, Bart Besamusca, Introduction, in: Of Reynaert the Fox: Text and Facing Translation of the Middle Dutch Beast Epic Van den vos Reynaerde, Amsterdam University Press, 2009, s. 37-38..
Wpływ na kulturę mały|Pomnik lisa Renarta (nl. Reynaerta) w holenderskim mieście Hulst W średniowieczu motywy pochodzące z opowieści o Renarcie były popularne w ikonografii – zdobiono nimi ściany kościołów i prywatnych domów oraz manuskrypty. Szczególnie popularne były przedstawienia lisa pozorującego własną śmierć, udającego kaznodzieję lub odpowiadającego przed sądem królewskim. Epizody z Powieści o lisie wystawiano również na scenie, poświadczone są wystawienia teatralne już z początków XIV wieku. Motywy te były również często wykorzystywane przez kaznodziejów, którzy wykorzystywali je jako pouczające przykłady dla wiernych (exempla)Alvin Paul Shallers, The "Nun's Priest's Tale": An Ironic Exemplum, „ELH" 42 (1975): 319-337.John Flinn, Le roman de Renart dans la littérature française et dans les littératures étrangères au Moyen age, University of Toronto Press, 1963, s. 485-486.. W języku francuskim przetrwał wymowny ślad dawnej popularności cyklu – imię jego głównego bohatera stało się gatunkowym określeniem lisa (le renard), wypierając dawną nazwę tego zwierzęcia (le goupil)Henriette Walter, Les noms des mammifères: motivation et arbitraire, „La Linguistique" 39 (2003): 47-60.John Flinn, Le roman de Renart dans la littérature française et dans les littératures étrangères au Moyen age, University of Toronto Press, 1963, s. 2..