Stefan Czaja (ur. 1 września 1943 w Sadkach pow. wyrzyski, zm. 3 lipca 2003 w Toruniu) – bibliotekarz, starszy kustosz dyplomowany, wieloletni dyrektor Biblioteki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.
Dzieciństwo i edukacja Stefan Czaja urodził się 1 września 1943 r. w Sadkach w powiecie wyrzyskim (woj. bydgoskie). Miał troje rodzeństwa. Jego rodzicami byli Antoni Czaja i Seweryna z domu Smełsz. Ojciec był leśnikiem. Z powodu częstych przeprowadzek rodziców S. Cz. chodził do szkół w różnych miejscowościach. Edukację swoją rozpoczął w Lubrzy (pow. Świebodzin) na „Ziemiach Odzyskanych”, dokąd rodzina Czajów przeprowadziła się po wojnie. Na skutek kolejnej przeprowadzki szkołę podstawową ukończył w Żaganiu (woj. zielonogórskie, obecnie woj. lubuskie) w 1957 r. W tym samym roku rodzina Czajów przeniosła się na Mazury, gdzie rozpoczął naukę w Państwowym Liceum Pedagogicznym w OstródzieFranciszek Sikora, Oświata [w:] Ostróda – z dziejów miasta i okolic. Olsztyn 1976, s. 339.. Liceum to rozpoczęło swą działalność w 1947 r., kształcąc przyszłych nauczycieli szkół podstawowych do 1963 r., kiedy to jego mury opuścili ostatni absolwenci. Początkowo było to – podobnie jak wszystkie tego typu placówki – liceum czteroletnie, od roku szkolnego 1953/1954 pięcioletnieTamże, s. 339-340.. W czasie nauki Stefan Czaja brał czynny udział w życiu szkolnym, działał m.in. w Związku Harcerstwa PolskiegoArchiwum UMK w Toruniu. Nr albumu 13413/WH. Akta osobowe studenta Stefana Czai z lat 1.10.1962-14.06.1967. Ankieta indywidualna kandydata na I rok studiów.. Z przedmiotów objętych programem szkolnym najbardziej interesował się historią. Wielokrotnie brał udział w eliminacjach szkolnych kół historycznych pod nazwą „Olimpiady Humanistyczne”, w których był dwukrotnie nagradzanyKsięga Pamiątkowa Państwowego Liceum Pedagogicznego w Ostródzie. Ostróda 1963, s. 10.. W 1962 r. zdał egzamin dojrzałości.
W 1962 rozpoczął studia historyczne na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, wybierając dwie specjalizacje: pedagogiczną i archiwistyczną. Wybór kierunku studiów motywował chęcią „wzbogacenia swojego zasobu wiedzy, by potem pracować z pożytkiem dla społeczeństwa”Archiwum UMK w Toruniu. Nr albumu 13413/WH. Podanie o przyjęcie na Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.. W czasie studiów aktywnie działał w organizacjach studenckich i społecznych, był m.in. członkiem Zarządu Studenckiego Koła Historyków (1962–1966), w latach 1964–1966 przewodniczącym Studenckiego Koła Archiwistów i członkiem Rady Uczelnianej Zrzeszenia Studentów Polskich, na II roku studiów został wiceprzewodniczącym, działającego na jego roku, Koła Związku Młodzieży Wiejskiej. W roku 1967 przyjęto go w poczet członków Oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego w Olsztynie i Stowarzyszenia Archiwistów Polskich. Pracę magisterską przygotował pod kierunkiem prof. dra hab. Andrzeja Tomczaka pt. Zbiór prasy osiemnastowiecznej w Archiwum Państwowym w Toruniu. 14 czerwca 1967 r. zdał egzamin magisterski z wynikiem bardzo dobrym, uzyskując dyplom magistra historii ze specjalnością dydaktyczną i archiwalną.
Praca zawodowa Po ukończeniu studiów, w sierpniu 1967 r. złożył podanie o przyjęcie do toruńskiej Biblioteki Uniwersyteckiej, argumentując je tym, iż praca w bibliotece odpowiada w pełni jego zamiłowaniom i jest gotów się jej poświęcićArchiwum UMK w Toruniu K-103/18, Akta osobowe Stefana Czai (1. 11.1967-3.07.2003).. Niestety z braku wolnego etatu nie został przyjęty. Dlatego swoją aktywność zawodową zaczął od zatrudnienia w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Olsztynie, przepracował w nim niecałe dwa miesiące, od 15 września do 31 października 1967, na stanowisku kierownika Oddziału Akt Staropolskich. 1 listopada przyjęty został do pracy w Bibliotece UniwersyteckiejMirosław A. Supruniuk, Stefan Czaja: między teorią a praktyką pracy bibliotekarza, [w:] Stefan Czaja – in memoriam, [oprac. Dominika Czyżak i Joanna Krasnodębska]. Toruń 2004, s. 18., z którą związał się na całe życie. W Toruniu też założył rodzinę zawierając w 1969 r. związek małżeński z Elżbietą Nowak, w roku 1984 urodziła się córka Agnieszka.
Przez prawie 36 lat przeszedł całą drogę zawodową, od młodszego bibliotekarza do starszego kustosza dyplomowanego oraz od szeregowego pracownika do funkcji dyrektora Biblioteki Uniwersyteckiej. W początkowym okresie pracy, jako młodszy bibliotekarz odbył praktykę w poszczególnych Oddziałach Biblioteki (1967–1969), następnie przez dwa lata prowadził Referat Egzemplarza Obowiązkowego. W 1971 r. został bibliotekarzem oraz kierownikiem, największego w Bibliotece, Oddziału Magazynów i Konserwacji Zbiorów. Był wtedy najmłodszym wśród pracujących w tamtym czasie kierowników. Doceniając jego kompetencje i zaangażowanie, dyrektor Maria Puciatowa powierzyła mu opracowanie projektu operacji przeprowadzki zbiorów z budynku ówczesnej biblioteki przy ul. Chopina do nowego budynku na Bielanach. S. Cz. z tego zadania wywiązał się wzorowo. W marcu 1973 r. dyrektor biblioteki złożyła wniosek do władz uczelni o utworzenie w Bibliotece stanowiska drugiego wicedyrektoraZob. Archiwum UMK w Toruniu K-103/18. Akta osobowe Stefana Czai (1. 11.1967-3.07.2003). Wniosek dyr. Biblioteki Głównej UMK Marii Puciatowej do JM Rektora Witolda Łukaszewicza.. Jednocześnie proponowała, aby powołać na nie mgra Stefana Czaję, uzasadniając wniosek słowami: „Mgr Czaja jest wybitnym kandydatem na to stanowisko. […] Zdolny, inteligentny, bystry i bardzo pracowity […], a największą jego zaletą to nieprzeciętne zaangażowanie, oddanie się całkowicie Zakładowi kosztem spraw własnych”Tamże.. Z dniem 15 kwietnia 1973 r. został zastępcą dyrektora. W wyniku zdanego w grudniu 1973 r., państwowego egzaminu na stanowisko bibliotekarza dyplomowanego awansowany został we wrześniu 1974 na adiunkta bibliotecznego, a potem w 1980 r. na kustosza dyplomowanego, a w kwietniu 1985 r. na starszego kustosza dyplomowanegoAdam Domański, Stefan Czaja (1 IX 1943-3 VII 2003),„Roczniki Biblioteczne” 2003, R. 47, s. 301.. Funkcję zastępcy dyrektora pełnił z krótką przerwą (1979–1980) w okresie 15.04.1973 – 30.09.1986. W tym czasie podjął etatową pracę w Komitecie Uczelnianym PZPR, będąc jednocześnie zatrudnionym w Bibliotece w niepełnym wymiarze godzin (na jedną czwartą etatu). Po roku powrócił do pracy w Bibliotece, na stanowisko zastępcy dyrektora. 1 października 1986 r. został powołany na stanowisko dyrektora, na którym pozostawał do śmierci – 3 lipca 2003.
Stefan Czaja pełnił funkcje w życiu Uczelni, działał także poza nią. Przez wiele lat był członkiem Senatu UMK, powoływano go do różnych komisji senackich i uniwersyteckich, m.in. Uczelnianej Komisji Oceniającej, finansowej, organizacyjnej, statutowej czy wydawniczej. Jako zastępca, a potem dyrektor Biblioteki Uniwersyteckiej, od 1982 r. był stałym członkiem uczelnianej Rady Bibliotecznej. Polskie środowisko bibliotekarskie ceniło jego wiedzę i umiejętności. Liczyło się z jego opiniami dotyczącymi nowoczesnego bibliotekarstwa i problemami zawodu bibliotekarza, uznając go za autorytet w tych dziedzinach. Z tego powodu wybierano go do wielu ważnych gremiów bibliotekarskich i zawodowych. Był członkiem Komisji Koordynacyjnej Bibliotek Naukowych Szkół Wyższych MEN (1987–1989), a następnie w latach 1989–1991 przewodniczył Konferencji Dyrektorów Szkół Wyższych MEN. Uczestniczył również od 1992 r. w pracach Zespołu Biblioteki Narodowej nad przygotowaniem nowej ustawy o bibliotekach. W 1993 r. Komitet Badań Naukowych powołał go na dwie kadencje w skład Opiniodawczego Zespołu do Spraw Krajowej Polityki w Zakresie Informacji Naukowej. Przez dwie kadencje (1997–2003) był członkiem Rad Wykonawczych Konferencji Dyrektorów Bibliotek Akademickich Szkół Polskich. W prace każdego z tych gremiów bardzo się angażował i działał w nich efektywnie. Bardzo wysoko ceniono jego recenzje i opinie projektów budowy lub modernizacji nowych budynków bibliotecznych najważniejszych bibliotek w kraju, głównie książnic akademickich. W kwestii budownictwa bibliotecznego był autorytetem. W ramach pracy i doskonalenia zawodowego od 1981 r. wyjeżdżał do różnych bibliotek zagranicznych, m.in. niemieckich, szwajcarskich, angielskich oraz francuskich. W ostatnich latach często składał wizyty w partnerskich bibliotekach na Litwie. Nawiązywał i rozwijał kontakty między Biblioteką a zagranicznymi bibliotekami i innymi instytucjami naukowo-kulturalnymi, których efektem była obopólna współpraca. Szczególnie owocne były relacje z Biblioteką Uniwersytetu w Wilnie oraz instytucjami niemieckimi: Deutsches Polen-Institut w Darmstadt, bibliotekami w Getyndze i MarburguAnna Bogłowska, Janusz Tondel, Stefan Czaja (1 IX 1943 w. Sadki, pow. wyrzyski – 3 VII 2003 Toruń), [w:] Słownik pracowników książki polskiej. Suplement 3, pod red. Hanny Tadeusiewicz, Warszawa 2010, s. 49.. Efektami tych wszystkich działań i starań podejmowanych przez Stefana Czaję były powstałe w kooperacji z partnerem niemieckim publikacje m.in. czterotomowa bibliografia stosunków polsko-niemieckich w zakresie kultury.
Ważną częścią działalności bibliotekarskiej dyrektora było inicjowanie i organizowanie wystaw na terenie Biblioteki i miasta. Wiele z nich były prezentowane w innych miastach polskich i ośrodkach zagranicznych. Do najważniejszych należała wystawa prezentująca okres międzywojenny Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie.
Czasy, na jakie przypadło dyrektorowanie Stefana Czai, okazały się trudne dla biblioteki i bibliotekarzy, ponieważ do bibliotek wkraczała komputeryzacja. Pierwsze kilka lat jego urzędowania zbiegło się również ze zmianami wynikającymi z transformacji ustrojowej, jaka nastąpiła w Polsce na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Dzięki wszechstronnemu i gruntownemu przygotowaniu, wiedzy fachowej oraz umiejętnościom, okres jego rządów na stanowiskach dyrektorskich odznaczył się dla biblioteki rozbudową i rozwojem, modernizacją, a także wzbogacaniem i zabezpieczaniem zbiorów. Było to możliwe m.in. dzięki skutecznym zabiegom dyrektora w różnych instytucjach, również pozauczelnianych, o środki finansowe. Wysiłki dyrektora S. Cz. zostały wysoko ocenione przez najwyższe gremia naukowe i zawodowe w Polsce: Komitet Badań Naukowych przyznał (2003) Bibliotece Uniwersyteckiej kategorię trzecią, zaś Zarząd Główny Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich wyróżnił (2002) Bibliotekę medalem „Bibliotheca Magna Perennisque”. S. Cz. zapamiętano jako człowieka skromnego, życzliwego i przystępnego oraz dbającego o interesy swoich pracowników. Inspirował do podejmowania prac naukowych, badawczych oraz bibliotekarskich. Dla wielu był przyjacielem. W hierarchii ważności kierowana przez niego Biblioteka Uniwersytecka zajmowała miejsce najwyższe. Przy jednej z czytelń, mieszczącej się w nowoczesnym aneksie dobudowanym do gmachu bibliotecznego w 2000 r. staraniem dyrektora Czai, umieszczono tablicę poświęconą jego pamięciAnna Bogłowska, Pamięci dyrektora: tablica pamiątkowa Stefana Czai, „Głos Uczelni” 2004, nr 3, s. 21..
Działalność naukowo-publicystyczna i dydaktyczna