250px|thumb|Aleksiej Rykow i Nikołaj Bucharin eskortowani na salę rozpraw250px|thumb|Notatka prasowa z konkluzją wyroku w III procesie moskiewskim.III proces moskiewski lub Proces Dwudziestu jeden – ostatni z trzech procesów moskiewskich, które zorganizowano przed Kolegium Wojskowym Sądu Najwyższego ZSRR przeciwko dawnym przywódcom bolszewickim; kulminacyjny publiczny punkt wielkiego terroru. Oskarżycielem był Andriej Wyszynski, a przewodniczącym składu sędziowskiego gen. Wasilij Ulrich.
Po zakończeniu drugiego z procesów moskiewskich na posiedzeniu plenarnym Komitetu Centralnego WKP(b) w lutym 1937 oskarżono Nikołaja Bucharina i Aleksieja Rykowa, 27 lutego NKWD aresztowało ich w czasie plenum. W marcu 1938 roku rozpoczął się trzeci proces, w którym ci dwaj politycy byli głównymi oskarżonymi.
Oskarżeni:
Aleksiej Rykow – b. premier ZSRR (do 1930 r.), później ludowy komisarz łączności, Nikołaj Krestinski – członek pierwszego składu Biura Politycznego RKP(b) (1919), b. ludowy komisarz finansów, b. ambasador ZSRR w Berlinie, zastępca ludowego komisarza spraw zagranicznych ZSRR (1930–1937), Arkadij Rozengolc – były ambasador ZSRR w Wielkiej Brytanii, od 1930 komisarz ludowy handlu zagranicznego ZSRR, Gienrich Jagoda – szef OGPU i NKWD ZSRR, Christian Rakowski – były I sekretarz KC KP Ukrainy, b.ambasador ZSRR w Londynie i Paryżu, Nikołaj Bucharin – do listopada 1929 r. członek Biura Politycznego, redaktor naczelny Prawdy i przewodniczący Kominternu, od stycznia 1934 do stycznia 1937 – redaktor naczelny Izwiestii; faktyczny autor Konstytucji ZSRR, Hryhorij Hryńko – ludowy komisarz finansów ZSRR, zastępca przewodniczącego Komisji Planowania, Wasil Szaranhowicz – I sekretarz KC KP Białorusi, Akmal Ikramow – I sekretarz KC KP Uzbekistanu, Isaak Zielenski – b. członek Orgbiura, b. I sekretarz KC KP Uzbekistanu (1929–31), przewodniczący związku spółdzielczego Centrosojuz, Fajzulla Chodżajew – b. przewodniczący Rady komisarzy ludowych (premier) Uzbeckiej SRR, Michaił Czernow – ludowy komisarz rolnictwa ZSRR (1934–37), Władimir Iwanow – b. I sekretarz KC KP Uzbekistanu (1925–27), były komisarz ludowy przemysłu leśnego ZSRR, byli osobiści sekretarze Gienricha Jagody (Pawieł Bułanow), Waleriana Kujbyszewa i Maksima Gorkiego (Piotr Kriuczkow), trzech profesorów medycyny oskarżonych o zabójstwo Gorkiego i jego syna, kilku mniejszej rangi urzędników państwowych. Oskarżonym zarzucono zdradę i służbę na rzecz III Rzeszy, Japonii, Polski i Wielkiej Brytanii, zabójstwo Kirowa oraz planowanie z eserowcami zamachu na Włodzimierza Lenina.
W wyroku wydanym 13 marca 1938 roku zasądzono karę śmierci dla 18 z 21 oskarżonych, a reszcie oskarżonych wieloletnie kary więzienia (skazany na 20 lat więzienia Chrystian Rakowski został rozstrzelany w 1941 podczas masakr więziennych NKWD).
W okresie pieriestrojki skazanych zrehabilitowano.
Bibliografia Robert Conquest, Wielki Terror, Warszawa 1997, Wyd. Michał Urbański, . Stephen F. Cohen, Bukharin and the Bolshevik Revolution: A Political Biography, 1888–1938. New York: Knopf and Oxford University Press. 1973 i 1980.
Zobacz też wielka czystka I proces moskiewski II proces moskiewski
proces moskiewski Kategoria:Historia Moskwy Kategoria:Prawo w ZSRR Kategoria:Wielka czystka