thumb|Apotecja i drobne łateczki na plesze thumb Żełuczka wąskolistna, żełuczka zmienna (Xanthoparmelia stenophylla (Ach.) Ahti & D. Hawksw.) – gatunek grzybów należący do rodziny tarczownicowatych (Parmeliaceae). Ze względu na współżycie z glonami zaliczany jest do porostów.
Systematyka i nazewnictwo Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Xanthoparmelia, Parmeliaceae, Lecanorales, Lecanoromycetidae, Lecanoromycetes, Pezizomycotina, Ascomycota, Fungi.
Po raz pierwszy takson ten zdiagnozował w roku 1803 Erik Acharius, nadając mu nazwę Parmelia conspersa var. stenophylla, w 1987 r. Teuvo Ahti i David Leslie Hawksworth przenieśli go do rodzaju Xanthoparmelia. Niektóre synonimy naukowe: Parmelia somloënsis Gyeln. 1931 Parmelia viriduloumbrina var. somloënsis (Gyeln.) Gyeln. 1932 Xanthoparmelia somloensis (Gyeln.) Hale 1987 Nazwa polska według Lichenes of Poland. A fifth annotated checklist.
Morfologia Listkowata, rozetkowata lub nieregularna plecha osiąga średnicę do 20 cm. Do podłoża przylega mniej lub bardziej ściśle. Jest wielokrotnie pierzasto lub nieregularnie wcinana. Rozgałęzione i wcinane odcinki plechy mają szerokość 1–3 mm, stykają się brzegami, lub zachodzą na siebie. Są dość sztywne, pofałdowane i pomarszczone i często bywają poplątane. Górna powierzchnia plechy ma barwę żółtawą, żółto zielonkawą lub szarozieloną i jest nieco błyszcząca. Brak izydiów, natomiast występują drobne i liczne łatki, szczególnie w środkowej części plechy. Dolna powierzchnia plechy w środkowej części jest czarna, na obrzeżach jasnobrunatna lub brunatna. Występują na niej liczne, czarne chwytniki. Rdzeń plechy biały, z ciągłą warstwą glonów protokokkoidalnych.
Zazwyczaj występują dość duże owocniki. Są to apotecja lekanorowe o średnicy do 8 mm. Mają brunatne tarczki i gładki lub karbowany brzeżek. Zarodniki jednokomórkowe, elipsoidalne, proste, o rozmiarach 8–9 × 4–5 μm. Pyknidiów brak.
Reakcje barwne: miąższ K + żółty do czerwonego, Pd + żółty. Kwasy porostowe: kwas konsalacynowy, kwas norstiktowy, kwas protocetrariowy, kwas usninowy.
Gatunki podobne:
Podobna jest żełuczka izydiowa (Xanthoparmelia conspersa), która również rośnie na krzemianowych skałach. Odróżnia się obecnością licznych izydiów, oraz budową plechy – brak na niej charakterystycznych dla żełuczki zmiennej drobnych łateczek. Nieco podobna jest także tarczownica skalna (Parmelia saxatilis), ta jednak ma na plesze pseudocyfelle, a czerwono-brunatne owocniki tworzy bardzo rzadko.
Występowanie i siedlisko Gatunek rozprzestrzeniony na całej kuli ziemskiej. Poza Antarktydą występuje na wszystkich kontynentach i na wielu wyspach. W Polsce notowany był w wielu regionach, częsty jest jednak tylko w górach. W latach 2004–2014 podlegał ścisłej ochronie gatunkowej, od października 2014 r. jest gatunkiem częściowo chronionym.
W Polsce rośnie głównie na krzemianowych skałach w dobrze oświetlonych miejscach, ale w innych regionach świata także na ziemi, glinie, próchnicy, torfie, detrytusie, martwych liściach, różnego rodzaju kwaśnych skałach i kamieniach.
Przypisy
Kategoria:Grzyby chronione Kategoria:Mykobiota Polski Kategoria:Porosty Kategoria:Tarczownicowate