SMS KönigsbergSkrótowiec „SMS” oznacza Seiner Majestät Schiff (Okręt Jego Majestatu); porównaj z HMS. – krążownik lekki (lub mały krążownik, niem. Kleiner KreuzerKonstrukcyjnie był to krążownik pancernopokładowy, ale Niemcy określali wszystkie okręty tej klasy mianem kleiner Kreuzer.) niemieckiej Kaiserliche Marine. Nosił nazwę stolicy Prus Wschodnich. Stępkę położono w styczniu, kadłub zwodowano w grudniu 1905, a prace wykończeniowe zakończono w czerwcu 1906 roku. Okręt był jednostką prototypową typu Königsberg (należały do niego ponadto krążowniki SMS „Stettin”, i „Nürnberg”. Ich następcami miały być krążowniki typu Dresden). „Königsberg” miał 3814 ton pełnej wyporności bojowej, był uzbrojony w dziesięć dział kalibru 105 mm i rozwijał prędkość 24,1 węzła.
Po przyjęciu do służby „Königsberg” służył w dywizjonie rozpoznania Hochseeflotte. Często eskortował jacht cesarski Wilhelma II podczas wizyt w innych krajach. W kwietniu 1914 roku okręt został wysłany na dwa lata do Niemieckiej Afryki Wschodniej, ale misja została przerwana w sierpniu wybuchem I wojny światowej. W związku z nowymi okolicznościami „Königsberg” miał przeprowadzać ataki na brytyjskie i francuskie linie żeglugowe w tym rejonie, ale do końca służby zdołał zatopić tylko jeden statek handlowy. Na przeszkodzie stanęły braki w zaopatrzeniu w węgiel. 20 września 1914 roku zaatakował znienacka i zatopił w porcie Zanzibaru brytyjski krążownik pancernopokładowy HMS „Pegasus”.
Po tym starciu „Königsberg” – w celu naprawy maszyn – wpłynął w ujście rzeki Rufidżi. Nim prace naprawcze zakończono, „Königsberg” został wykryty przez krążowniki brytyjskie, które nie mogąc popłynąć w górę rzeki by zniszczyć okręt wroga, założyły blokadę. Po kilku nieudanych próbach zatopienia niemieckiego krążownika, Brytyjczycy posłali przeciw niemu dwa monitory, które 11 lipca 1915 roku zdołały zbliżyć się tak, by krążownik znalazł się w zasięgu ich dział. „Königsberg” został poważnie uszkodzony, co zmusiło załogę do samozatopienia okrętu. Niemieccy marynarze uratowali wszystkie dziesięć dział artylerii głównej krążownika i dołączyli do sił pułkownika Paula von Lettow-Vorbecka, biorąc udział w kampanii w Afryce Wschodniej. Wrak „Königsberga” został częściowo pocięty na złom w latach 1963–1965, zaś reszta pogrążyła się w mulistym dnie rzeki.
Dane techniczno-taktyczne thumb|left|Szkic krążownika typu Königsberg „Königsberg” figurował w zamówieniu jako „Ersatz Meteor”Okręty niemieckie były zamawiane pod tymczasowymi nazwami. Zupełnie nowe zamówienie otrzymywało oznakowanie pojedynczą literą; gdy dotyczyło zastąpienia starego lub utraconego okrętu, zamówienie znakowano jako Ersatz + nazwa jednostki, która miała być zastąpiona, w wypadku SMS „Königsberga” chodziło o wycofane za służby awizo „Meteor”.. Stępkę położono 12 stycznia 1905 roku w w Kilonii, kadłub zwodowano 12 grudnia tego samego roku. Ceremonii chrztu dopełnił nadburmistrz Królewca, Siegfried Körte, po czym rozpoczęły się prace wykończenioweConway’s All the World’s Fighting Ships 1906–1921, s. 157..
„Königsberg” miał 115,3 m długości całkowitej, 114,8 m między pionami, 13,2 m szerokości, a zanurzenie wynosiło 5,29 m. Miał 3390 ton wyporności standardowej i 3814 ton w pełnym obciążeniu bojowym. Napęd zapewniały dwie 3-cylindrowe maszyny parowe potrójnego rozprężania o mocy łącznej 13 200 KM, zasilane przez 11 kotłów opalanych węglem i obracające dwie śruby 4-metrowej średnicy. To pozwalało na osiągnięcie maksymalnej prędkości 24,1 w. i zasięgu 5750 Mm przy prędkości ekonomicznej 12 w. Na „Königsbergu” służyło 14 oficerów i 308 marynarzy. Kadłub podzielony był na 13 lub 14 przedziałów wodoszczelnych i miał podwójne dno, które rozciągało się na 47% długości kilu.
Okręt wykazywał się dobrą dzielnością morską, ale – między innymi ze względu na małe zanurzenie – przy większej fali przechyły dochodziły do 20 stopni. Ponadto przy dużych prędkościach jego pokład był zalewany wodą i okręt miał tendencję do nieznacznej nawietrzności. Z drugiej strony jednak charakteryzował się bardzo małym promieniem skrętu i dużą zdolnością manewrową. Przy gwałtownych zwrotach tracił do 35% prędkości. Jego poprzeczna wysokość metacentryczna wynosiła 0,58 m. Na pokładzie okrętu znajdowało się sześć małych pomocniczych jednostek pływających.
Okręt był uzbrojony w dziesięć montowanych pojedynczo kruppowskich dział SK L/45 kalibru 105 mm (SK – Schnellladekanone, działo szybkiego ładowania). Dwa zostały umieszczone obok siebie na dziobie, sześć po trzy na każdej z burt (przy czym po dwa w kazamatach), a dwa obok siebie na nadbudowie rufowej. Działa te mogły skutecznie razić cele odległe o 12 700 m. Zapas amunicji wynosił 1500 pocisków, a więc po 150 pocisków na działo. „Königsberg” posiadał również dziesięć dział kalibru 52 mm oraz dwie wyrzutnie torped kalibru 450 mm (zapas 5 torped) umieszczone poniżej linii wodnej na obu burtach. Uzbrojeniem ochronnym okrętu był opancerzony pokład ze stali Kruppa o grubości 80 mm na śródokręciu. Stanowisko dowodzenia osłaniał pancerz grubości 100 mm. Zarówno działa, jak i opancerzenie było produkcji zakładów Kruppa.
Całkowity koszt budowy zamknął się w kwocie 5 407 000 marek w złocie, co równa się 30 745 000 dolarów w roku 2015US Inflation Calculator..
Przebieg służby thumb|SMS „Königsberg” przed wojną 6 kwietnia 1907 roku okręt wszedł do służby w Hochseeflotte i został skierowany na . Próby te zostały przerwane na początku czerwca, bowiem okręt otrzymał zadanie eskortowania cesarskiego jachtu podczas trzech regat w tym Kieler Woche. Następnie oba okręty przepłynęły Morze Północne i zatrzymały się u Przylądka Północnego, gdzie od 3 do 6 sierpnia Wilhelm II spotykał się z carem Mikołajem II. Po powrocie do Niemiec „Königsberg” ponownie podjął przerwane próby morskie, które trwały od 9 sierpnia do 9 września. W dniach 21–23 września okręt gościł w mieście od którego wziął nazwę, a następnie został przydzielony do sił rozpoznania floty, zastępując 5 listopada krążownik . Niezależnie od tego „Königsberg”, tym razem wraz z nowym krążownikiem pancernym SMS „Scharnhorst”, eskortował jacht Wilhelma II i okręt łącznikowy SMS „Sleipner” w czasie wizyty w Wielkiej Brytanii (cesarz udawał się na urodziny króla Edwarda VII). Okręty odwiedziły Portsmouth, po czym zatrzymały się na Tamizie, gdzie zwiedzała je królowa holenderska Wilhelmina, krewna obu władców.
17 grudnia „Königsberg” wyruszył z kolejną misją dobrej woli, tym razem towarzysząc cesarskiemu bratu, księciu Henrykowi i delegacji oficerów marynarki, którzy udawali się do Malmö w Szwecji, na spotkanie z królem Oskarem II. Wizyta trwała do 20 grudnia. W roku 1908 „Königsberg” uczestniczył w rutynowych ćwiczeniach, zarówno indywidualnie, jak i w zespole okrętów; obyło się bez żadnych incydentów. Pod koniec roku odbył rejs szkoleniowy, początkowo na Bałtyku i Morzu Północnym, później na Atlantyku, który zakończył się na początku grudnia. Na przełomie 1908 i 1909 roku okręt został umieszczony w suchym doku celem dokonania okresowego przeglądu i już w pierwszych dniach lutego wrócił do służby. Teraz nastąpił okres typowych, rutynowych ćwiczeń, przerwany 16 lutego 1910 roku kolizją z nowym krążownikiem SMS „Dresden” w Zatoce Kilońskiej i dwoma podróżami w eskorcie cesarza: 9–13 marca na Helgoland i 8–27 maja do Wielkiej Brytanii. Kolizja z „Dresdenem” spowodowała znaczne uszkodzenia obu okrętów, ale nikt z członków załóg nie odniósł obrażeń. Obie jednostki remontowano w Kilonii. Od grudnia 1909 do września 1910 dowódcą okrętu był Fregattenkapitän Adolf von Trotha.
Od 8 marca do 22 maja 1911 roku „Königsberg” krążył po Morzu Śródziemnym towarzysząc Wilhelmowi II, który znajdował się na pokładzie „Hohenzollerna”. 10 czerwca miejsce „Königsberga” w siłach rozpoznania zajął nowy krążownik SMS „Kolberg”; „Königsberg” został odesłany do Gdańska, gdzie od 14 czerwca poddawano go zabiegom modernizacyjnym. 22 stycznia 1913 roku okręt został ponownie wcielony do floty, zastępując krążownik SMS „Mainz”, który również miał zostać zmodernizowany. W służbie okręt pozostawał do 19 czerwca, kiedy to odstawiono go do rezerwy w Kilonii. Na początku 1914 roku dowództwo Kaiserliche Marine postanowiło wysłać „Königsberg” do Niemieckiej Afryki Wschodniej, gdzie miał zastąpić dotąd stacjonujący tam okręt, stary nieopancerzony krążownik .
thumb|left|SMS „Königsberg” w Bagamoyo (czerwiec 1914) 1 kwietnia 1914 roku dowódcą okrętu został Fregattenkapitän Max Looff. Krążownik wyszedł z Kilonii 25 kwietnia, zatrzymał się w Wilhelmshaven, a trzy dni później ruszył objąć dwuletnią służbę w Niemieckiej Afryce Wschodniej. Przepłynął przez Morze Śródziemne odwiedzając hiszpańskie i włoskie porty nim osiągnął Kanał Sueski. Po przejściu kanału i krótkim postoju w Adenie dotarł 5 czerwca do Dar es Salaam, stolicy niemieckiej kolonii. Dwa dni później Schutztruppe (Siła Ochronna – niemieckie oddziały kolonialne stacjonujące w koloniach afrykańskich) obchodziły 25. rocznicę obecności w kolonii; zastępca dowódcy tej formacji dał Looffowi w prezencie model krążownika SMS „Schwalbe”, który najdłużej współdziałał z Schutztruppe. Jakiś czas później „Königsberg” dokonał pomiarów hydrograficznych zatoki pod Bagamoyo. Afrykańscy mieszkańcy kolonii uznali okręt za imponujący, szczególnie z powodu jego trzech kominów, które ich zdaniem oznaczały, że okręt jest potężniejszy od każdego z zaledwie dwoma kominami. Tak okręt zyskał przezwisko Manowari na bomba tatu, czyli „okręt wojenny z trzema rurami”.
Wobec wzrostu napięcia w Europie, do którego przyczynił się zamach na arcyksięcia Franciszka Ferdynanda w Sarajewie, Looff zdecydował się odstąpić od pokojowego systemu ćwiczeń i 24 lipca wrócił do Dar es Salaam celem uzupełnienia zapasów, zwłaszcza węgla. Podjął również wysiłki zorganizowania sieci punktów obserwacyjnych wzdłuż wybrzeża, skąd napływałyby informacje o nieprzyjacielskich okrętach dla ochrony niemieckiej żeglugi w regionie. 27 lipca Admiralstab poinformował Looffa o pogarszającej się sytuacji politycznej w Europie. Jednocześnie pojawiły się krążowniki HMSS „Astraea”, i „Pegasus” z brytyjskiej Eskadry Przylądkowej, z zamiarem zablokowania „Königsberga” w stolicy niemieckiej kolonii. Looff kazał podnieść parę i po południu 31 lipca opuścił port; trzy brytyjskie okręty podążały jego śladem. 1 sierpnia Looff wykorzystał deszczowy szkwał i większą prędkość swojego okrętu, by oderwać się od Brytyjczyków. 5 sierpnia, gdy „Königsberg” znajdował się na wysokości Adenu, dotarła doń z opóźnieniem wieść o wybuchu wojny pomiędzy Wielką Brytanią i Niemcami.
I wojna światowa thumb|HMS „Pegasus” przed wojną Gdy konflikt stał się faktem „Königsberg” otrzymał rozkaz atakowania brytyjskich statków handlowych w pobliżu wejścia na Morze Czerwone. Na przeszkodzie stanął brak węgla; Brytyjczycy uniemożliwili jego bunkrowcowi „Koenig” opuszczenie Dar es Salaam i wykupili wszystkie zapasy węgla w Portugalskiej Afryce Wschodniej, więc „Königsberg” został pozbawiony alternatywnego źródła zaopatrzenia. 5 sierpnia Looff skontaktował się przez radio z niemieckim parowcem „Zieten” by ostrzec go przed użyciem drogi wodnej przez Kanał Sueski, gdzie statek mógłby zostać skonfiskowany. Nieco później „Königsberg” puścił się w pościg za niemieckim frachtowcem „Goldenfels”, którego oficerowie omyłkowo wzięli zbliżający się okręt za krążownik brytyjski i odmówili zatrzymania się. „Königsberg” został zmuszony do oddania strzału ostrzegawczego przed dziobem „Goldenfelsa” i dopiero wtedy statek zatrzymał maszyny. Looff poinformował kapitana o aktualnej sytuacji na morzach.