260px|thumb|Działacze Lewicowej Opozycji 1927. Pośrodku siedzi Lew Trocki, po lewej Iwan Smirnow, po prawej Ivar Smilga Iwan Nikiticz Smirnow, ros. Иван Никитич Смирнов (ur. w styczniu 1881 we wsi Gorodiszcze w guberni riazańskiej, zm. 25 sierpnia 1936 w Moskwie) – rosyjski rewolucjonista, bolszewik, zastępca członka i członek Komitetu Centralnego RKP(b) (1919–1922), komisarz ludowy poczt i telegrafów ZSRR (1923–1927), w latach 1923–1927 jeden z przywódców Lewicowej Opozycji w RKP(b) i WKP(b). Ofiara wielkiego terroru w ZSRR.
Życiorys Urodził się w rodzinie chłopskiej. Wcześnie utracił ojca, robotnika sezonowego, w wieku ośmiu lat wraz z matką, pracującą jako służąca przeniósł się do Moskwy. Ukończył czteroklasową szkołę miejską, pracował na kolei, potem w fabryce. Uczestnik robotniczego kółka samokształceniowego. W 1899 wstąpił do nielegalnej Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji, aresztowany, po dwóch latach więzienia zesłany na pięć lat do guberni irkuckiej, zbiegł z zesłania.
Został zawodowym rewolucjonistą, wysłany do pracy agitacyjnej SDPRR w Wysznim Wołoczku. Po pół roku aresztowany, spędził następne dwa lata w więzieniu. Uczestnik rewolucji 1905 roku – w początku 1905 działacz frakcji bolszewików SDPRR rejonu lefortowskiego Moskwy, w marcu 1905 znów aresztowany i zesłany do guberni wołogodzkiej. Po manifeście październikowym Mikołaja II amnestionowany powrócił do Moskwy, gdzie prowadził działalność partyjną do 1909, gdy przeniósł się do Sankt-Petersburga. W połowie 1910 aresztowany i zesłany do Kraju Narymskiego guberni tomskiej, skąd uciekł po półtora roku. Od 1912 do początków 1914 pracował nielegalnie w Rostowie, Charkowie i Krasnojarsku. W przeddzień I wojny światowej powrócił do Moskwy. Po pół roku aresztowany, ponownie zesłany do Kraju Narymskiego, gdzie przebywał do końca 1916. Na zesłaniu był jednym z organizatorów i przywódców międzypartyjnego (wraz z mienszewikami i eserowcami) Związku Wojskowo-Socjalistycznego, zajmującego się agitacją socjalistyczną w garnizonach syberyjskich.
W początku listopada 1916 powołany do wojska, był szeregowym w 18 pułku zapasowym w Tomsku. Po rewolucji lutowej i obaleniu caratu jeden z organizatorów rady delegatów żołnierskich garnizonu tomskiego, członek komitetu wykonawczego (ros. исполком) rady delegatów robotniczych i żołnierskich w Tomsku. W sierpniu 1917 wyjechał do Moskwy, gdzie zorganizował bolszewickie wydawnictwo Волна (pol. Fala) i kierował nim. W demokratycznych wyborach w grudniu 1917 wybrany na deputowanego do Konstytuanty z okręgu tomskiego z listy partii bolszewików.
W czasie wojny domowej, po buncie Korpusu Czechosłowackiego i opanowaniu przez jego siły Syberii i wschodniej Rosji Europejskiej po Kazań (zajęty przez Czechów 7 lipca 1919) Smirnow został powołany na członka Rewolucyjnej Rady Wojennej utworzonego wówczas (28.VIII.1918 – 1.IV.1919) i 5 Armii Czerwonej (od 1.IV.1919 do 10.V.1920). Od 6.IX.1918 do 8.VII.1919 był równolegle członkiem Rewolucyjnej Rady Wojennej RFSRR. W grudniu 1918 został powołany na członka Biura Syberyjskiego KC RKP(b). Jako członek Biura miał kierować bolszewickim podziemiem zbrojnym na Uralu i Syberii i oddziałami Czerwonych Partyzantów, działającym na zapleczu wojsk Kołczaka, zwłaszcza wzdłuż jednotorowej linii Kolei Transsyberyjskiej, stanowiącej jedyną drogę zaopatrzenia i późniejszą oś odwrotu armii Białych. Po przekroczeniu przez Armię Czerwoną pasma Uralu i wkroczeniu na zachodnią Syberię w trakcie kontrofensywy przeciw wojskom Białych admirała Aleksandra Kołczaka i dalszych operacji - 24.VII.1919 zajęto Czelabińsk – Smirnow został w sierpniu 1919 mianowany na przewodniczącego Biura Syberyjskiego KC RKP(b), od 27 sierpnia 1919 równolegle na przewodniczącego utworzonego wówczas trzyosobowego .
Energiczna koordynacja przez Smirnowa działań bolszewickiego podziemia na Syberii (i równolegle działań politycznych wobec syberyjskich eserowców i mienszewików) z działaniami regularnych sił Armii Czerwonej przyczyniła się zasadniczo do szybkiej klęski wojsk Kołczaka, która nastąpiła pomiędzy październikiem a grudniem 1919. 14 listopada 1919 padł Omsk, stolica Kołczaka, zaś 4 stycznia 1920 admirał abdykował w pociągu ewakuacyjnym na trasie Kolei Transsyberyjskiej. Następnie po wydaniu w ręce lokalnych eserowsko-mienszewickich władz w Irkucku i przejęciu z ich rąk władzy w mieście przez bolszewików został rozstrzelany 4 lutego 1920, na rozkaz z Moskwy. Posunięciami politycznymi na obszarze Syberii kierował Smirnow jako przewodniczący Biura Syberyjskiego RKP(b) z szerokimi pełnomocnictwami wynikającymi z pozostałych pełnionych funkcji (członka Rewwojensowieta 5 Armii i przewodniczącego Syberyjskiego Komitetu Rewolucyjnego) i koordynował je z działaniami militarnymiРабота Сиббюро была строго законспирирована, о ней знали немногие товарищи, непосредственно соприкасавшиеся с ней. Даже члены реввоенсовета далеко не все знали. Как-то уже после польской кампании меня спросил М. Н. Тухачевский, с которым мы работали в пятой армии с марта до ноября 1919 года: каким образом мы знали о том, что делалось в тылу Колчака, что давало возможность бить противника наверняка? На это я мог ему ответить: мы знали это через Сиббюро».. Wspomnienia Smirnowa za: Литвин А. Л., Спирин Л. М Смирнов Иван Никитич w: Реввоенсовет Республики под редакцией доктора исторических наук Д. П. Ненарокова. Москва 1991 Wyd. изд-во политической литературы wersja elektroniczna.
Po upadku Kołczaka Smirnow jako przewodniczący Sibrewkomu i tajnego Biura Syberyjskiego RKP(b) z siedzibą w Omsku do końca sierpnia 1921 administrował zajętymi terenami Syberii. Odprawił do Moskwy pod konwojem pociąg ze złotem Banku Państwowego Imperium Rosyjskiego, przejętym od Korpusu Czechosłowackiego w Irkucku. Na zajętym terenie Smirnow bezwzględnie tłumił zarówno pozostałą po armii Kołczaka partyzantkę jak powstania chłopskie (Tiumeń, Ałtaj), które zaczęły wybuchać po otwartym przejęciu władzy na Syberii przez bolszewików i wprowadzaniu systemu komunistycznej gospodarki wojennej (w szczególności przymusowych kontyngentów żywnościowych).
W kwietniu 1920 organizował powołanie marionetkowej Republiki Dalekiego Wschodu, wobec zajmowania przez wojska japońskie Zabajkala i chęci uniknięcia przez Rosję Sowiecką otwartego konfliktu militarnego z Japonią. Marionetkowa republika, ze stolicą początkowo w Wierchnieudinsku, a od października 1920 w Czycie obejmowała terytorium wschodniosyberyjskich obwodów Imperium Rosyjskiego: zabajkalskiego, nadmorskiego, kamczackiego i amurskiego. Miała być państwem buforowym pomiędzy Rosją Sowiecką a Chinami i Japonią, o ustroju demokratycznym i kapitalistycznym systemie gospodarczym, co przewidywała uchwalona przez zgromadzenie ustawodawcze 6 kwietnia 1920 konstytucja republiki.
W lipcu 1920 Republika Dalekiego Wschodu rozpoczęła rozmowy z władzami japońskimi, w których zobowiązała się, że ustrój komunistyczny nie zostanie przyjęty w republice, Armia Czerwona nie będzie dopuszczona na jej terytorium, a własność i prawa obywateli Japonii będą zachowane. 17 lipca zostało zawarte na tych zasadach porozumienie z Japończykami, 25 lipca rozpoczęła się ewakuacja wojsk japońskich z Zabajkala, zakończona 15 października 1920.
Armia Czerwona pod flagą wojsk Republiki Dalekiego Wschodu rozbiła siły Białych na Zabajkalu dowodzone przez Grigorija Siemionowa (lipiec-październik 1920). Pomiędzy czerwcem a sierpniem 1921 Armia Czerwona pod flagą własną i wojsk RDW rozbiła wojska barona Romana von Ungern-Sternberga w Mongolii. On sam został wzięty do niewoli 20 sierpnia 1921. Operację nadzorował Smirnow.
Działania na Zabajkalu były koordynowane przez Syberyjski Komitet Rewolucyjny kierowany przez Smirnowa. Ewakuacja wojsk japońskich z Zabajkala w październiku 1920 (pozostały jedynie we Władywostoku) oznaczała koniec zagranicznej interwencji militarnej w Rosji, zaś likwidacja sił Ungern-Sternberga - faktyczne wykluczenie zagrożenia ze strony Białych na Syberii. Po likwidacji zagrożenia ze strony Ungerna i jego ujęciu, Smirnow został 29 sierpnia 1921 odwołany z funkcji przewodniczącego Syberyjskiego Komitetu Rewolucyjnego i przewodniczącego Biura Syberyjskiego RKP(b). Z uwagi na rolę, jaką odegrał w rozbiciu sił Białych, przedstawiany był jako „zwycięzca nad Kołczakiem”, a z uwagi na zakres samodzielnej władzy Sibrewkomu na Syberii - jako „syberyjski Lenin”. Równolegle do funkcji na Froncie Wschodnim, 23 marca 1919 Smirnow został wybrany na VIII zjeździe RKP(b) na zastępcę członka Komitetu Centralnego (jako jeden z ośmiu), na IX zjeździe na członka Komitetu Centralnego (w dziewiętnastoosobowym składzie), na X zjeździe ponownie wybrany na zastępcę członka, funkcję sprawował do 27 marca 1922. W 1922 rozważano jego kandydaturę na stanowisko sekretarza generalnego RKP(b), którym ostatecznie został Józef Stalin.
Od listopada 1921 do lutego 1922 pełnił funkcje w Piotrogrodzie jako sekretarz odpowiedzialny Biura Północno-Zachodniego RKP(b), wiceprzewodniczący komitetu wykonawczego rad guberni piotrogrodzkiej i wiceprzewodniczący Północno-Zachodniej Rady Komisarzy Ludowych. Od kwietnia 1922 do lipca 1923 – członek Prezydium WSNCh RFSRR, w tym pomiędzy wrześniem 1922 a 1923 wiceprzewodniczący WSNCh, zajmował się rekonstrukcją przemysłu zbrojeniowego. Od 6 lipca 1923 do 12 listopada 1927 komisarz ludowy poczt i telegrafów ZSRR. Od grudnia 1922 do grudnia 1927 członek .
Od 1923 jeden z przywódców Lewicowej Opozycji w RKP(b) i WKP(b). W 1923 podpisał Oświadczenie Czterdziestu Sześciu, w 1927 Oświadczenie Osiemdziesięciu Trzech. Po śmierci Lenina publicznie domagał się usunięcia Stalina z funkcji sekretarza generalnego partii bolszewickiej. Za przynależność do opozycji, po demonstracjach opozycyjnych w rocznicę rewolucji październikowej (7 listopada 1927), 12 listopada 1927 został usunięty ze stanowiska komisarza ludowego, w grudniu 1927 uchwałą XV zjazdu WKP(b) – także z partii.
31 grudnia 1927 postanowieniem Narady Specjalnej (OSO) przy Kolegium OGPU skazany na trzy lata zesłania, które odbywał w mieście Nowo-Bajazet w Armeńskiej SRR. W październiku 1929 złożył deklarację odstąpienia od opozycji, odwołany z zesłania, w maju 1930 przywrócony do członkostwa w WKP(b). W latach 1929–32 kierował zjednoczeniem (trustem) Saratowkombajnstroj, od 1932 naczelnik wydziału nowych inwestycji Ludowego Komisariatu Przemysłu Ciężkiego ZSRR, którym kierował Sergo Ordżonikidze.
14 stycznia 1933 aresztowany przez OGPU w związku z tzw. sprawą Riutina, ponownie wykluczony z WKP(b) 16 kwietnia 1933. Skazany przez OSO OGPU na pięć lat więzienia. Karę odbywał w politizolatorze w Suzdalu.