Intonacja w języku angielskim – melodia zdań, wzorce intonacyjne i sposób artykułowania zdań w języku angielskim. Intonacja jest cechą właściwą wszystkim odmianom języka. O ile różnice między Received Pronunciation (RP) a General American są w tym względzie niewielkie, duże różnice w intonacji występują między RP a akcentem w północnych miastach angielskich.
Melodia zdania w języku angielskim zależy od tego, jaką część zdania mówiący chce zaakcentować, dlatego jedno zdanie może zostać wypowiedziane na kilka sposobów, w zależności od intencji mówiącego i od długości zdania. Nie zawsze jedno zdanie odpowiada jednemu wzorowi intonacji, może składać się z wielu fraz intonacyjnych, a ich długość i liczba wynika bardziej z logiki i intencji mówiącego, niż ze sztywnych reguł.
Istnieją dwie podstawowe melodie intonacyjne: intonacja wznosząca i opadająca. Intonacji opadającej używa się w przypadku zdań oznajmujących, a także, w przeciwieństwie do wielu języków, w tym polskiego przy zadawaniu pytań szczegółowych. Intonacja wznosząca stosowana jest przede wszystkim w pytaniach i wykrzyknieniach. Oprócz tych dwóch podstawowych typów istnieje również intonacja wznosząco-opadająca i opadająco-wznosząca, stosowana głównie w wypowiedziach emocjonalnych.
Mimo że przebieg melodii zdania zależy głównie od mówiącego, istnieje kilka reguł, którym podlega angielska intonacja, m.in. dostosowania końcowej części wypowiedzi do akcentu głównego.
Natura angielskiej intonacji Intonacja jest zmianą częstotliwości fizycznej wypowiedzi, która jest odbierana przez słuchacza jako melodia. Zmiany melodii w zdaniu angielskim mają następujące główne funkcje: sygnalizują podział wypowiedzi na zdania i frazy (oprócz intonacji podział ten sygnalizują również przerwy, końcowe wydłużenie sylab; granice intonacji zdań pokrywają się najczęściej z granicami semantycznymi; sygnalizują sylaby z akcentem podstawowym i pobocznym, zarówno w izolowanych zdaniach, jak i dłuższych wypowiedziach; kształt melodii uzyskany dzięki intonacji jest nośnikiem znaczenia: wskazuje na połączenia między poszczególnymi częściami wypowiedzi, jak również nastawienie mówiącego; szczególne znaczenie ma melodia zaczynająca się w miejscu akcentu głównego, a kończąca się na końcu frazy intonacyjnej (nuclear tone).
Intonacja języka angielskiego jest bogata w melodie i przy jej pomocy można wyrazić nieraz więcej niż przez treść samych wyrazów. Tak to ujął badacz angielskiej fonetyki Wiktor Jassem: Anglicy nie należą na ogół do ludzi wielosłownych. Fakt ten w pewnej mierze znajduje odbicie w tym, że zamiast szerszego objaśnienia Anglik wyraża często pewną myśl, nadając stosunkowo krótkiej wypowiedzi odpowiednią intonację. I tak wypowiedź:
center|thumb
może znaczyć odpowiednio: Daj mi to! (zwykła prośba) Więc daj to mnie (gdy rozmówca ma dylemat, komu wręczyć daną rzecz) Daj to, proszę cię – jest to bardziej prośba, niż rozkaz. Takiej intonacji używa się najczęściej, mówiąc do dzieci: No daj dzidzi, daj To zdanie wyraża groźbę lub ostrzeżenie: Daj to lepiej mnie, bo jak nie, to...
Intonacja zdań oznajmujących jest opadająca. Nieco inaczej jest w pytaniach. Intonacja wznosząca, charakterystyczna np. dla języka polskiego, jest możliwa tylko w pytaniach o rozstrzygnięcie (Yes/No questions). W przypadku pytań o uzupełnienie, zwanych również szczegółowymi lub Wh- questions, intonacja opada:
center|thumb
Akcent podstawowy i poboczny Wymowa pojedynczych słów i dłuższych fraz intonacyjnych jest oparta na obowiązkowym akcencie podstawowym (primary accent) i fakultatywnym akcencie pobocznym (secondary accent). Oto cechy akcentu głównego:
Zmiana melodii Podstawową cechą akcentu pierwotnego jest wysokość i zmiana melodii. I tak znaczenie słów lub dłuższych fraz zależy od akcentu podstawowego. W przypadku słowa insult wypowiedzianego z intonacją wysoką opadającą, akcent główny wygląda następująco: thumb|center
Ostatni akcent słowa lub frazy intonacyjnej wyróżnia się swoją wybitnością i dlatego określa się go jako akcent podstawowy. Akcenty poprzedzające akcent główny są mniej wybitne, stąd nazwane akcentami pobocznymi. W słowie examination akcent podstawowy pada na -na-, niezależnie od melodii, jaką przyjmuje cały wyraz: thumb|center
Głośność Zwykle przyjmuje się, że sylaby akcentowane są wymawiane głośniej niż nieakcentowane i jest tak w większości przypadków. Głośniejsze są dźwięki dźwięczne, przy których amplituda wibracji jest większa, jak również rezonans w nagłośni. Słuchacz odbiera głośność jako większy wysiłek wydechowy ze strony mówiącego, jak również większą energię mięśni biorących udział w artykulacji; głośność sama w sobie nie jest niezawodną jakością przy lokalizacji akcentu w języku angielskim. Przy monotonnym sposobie mówienia trudno jest odczuć zmianę głośności w akcencie głównym.
Liczba i jakość Podczas gdy akcent jest osiągany przez zmianą melodii zdania lub frazy, którym czasem towarzyszy dodatkowa głośność, w przypadku sylab nieakcentowanych niektóre z nich będą bardziej dobitne, jest związane z liczbą i jakością samogłosek w centrum nieakcentowanych sylab. Samogłoski długie i dyftongi są zwykle bardziej dobitne niż samogłoski krótkie; wśród samogłosek naturalnie krótkich, takich jak /ʊ/, /ɪ/, /ə/ najkrótsze są samogłoski zredukowane. Sylabiczne półsamogłoski, takie jak /l/, /m/, /n/, /ŋ/ są równe pod względem jakości z samogłoskami zredukowanymi. Samogłoski zredukowane pojawiają się o wiele częściej w sylabach nieakcentowanych niż akcentowanych. Jeśli chodzi o długość samogłosek, samogłoska długa w sylabie nieakcentowanej jest czasami dłuższa niż samogłoska akcentowana, np. pillow /ˈpɪləʊ/.
Rodzaje wybitności samogłosek W związku z powyższymi cechami, w języku angielskim są cztery stopnie wybitności samogłosek: akcent podstawowy, będący najbardziej wybitny w wyrazie bądź frazie intonacyjnej; akcent poboczny w pozycjach początkowych lub środkowych wypowiedzi; wybitność samogłoski długiej bez zmiany melodii intonacyjnej; niewybitne sylaby zawierające jedną z samogłosek nieakcentowanych.
Budowa linii melodycznej zdania Struktura zdania (lub każdej innej wypowiedzi) pod względem intonacyjnym jest stała i składa się z następujących elementów: prehead – nieakcentowane sylaby przed pierwszym akcentem; head – pierwszy akcent; body – część między pierwszym i ostatnim akcentem; nucleus – ostatni, główny akcent w zdaniu; tail – nieakcentowane sylaby do końca zdania.
thumb|center
Obowiązkowa jest tylko jedna część – nucleus. Najprostsza wypowiedź składa się tylko z jądra: Yes. So? Why? Shit! Jądro zdania dźwiga na sobie zmiany tonu, która to zmiana niesie większość ładunku emocjonalnego, tym samym jest najważniejszym elementem melodii intonacyjnej zdania. W przypadku zmiany linii melodycznej podział zdania ulega przegrupowaniu:
thumb|center
W przypadku wypowiedzi silnie emfatycznej, kiedy jądrem jest pierwsza sylaba wypowiedzi, cała reszta pełni funkcję ogona:
thumb|center
Rodzaje melodii intonacyjnych Ciężar ładunku informacji zawartych w melodii intonacyjnej (ang. pitch) bierze na siebie samogłoska w sylabie akcentowanej, zwana jądrem (nucleus). Rozróżnia się następujące sposoby zachowania się jądra wypowiedzi pod względem przyjmowanej melodii: intonacja opadająca wysoka (w dwóch odmianach, długa i krótka) intonacja opadająca niska intonacja wznosząca wysoka (w dwóch odmianach, długa i krótka) intonacja wznosząca niska intonacja wznosząco-opadająca wysoka (w dwóch odmianach, długa i krótka) intonacja wznosząco-opadająca niska intonacja opadająco-wznosząca wysoka (w dwóch odmianach, długa i krótka) intonacja opadająco-wznosząca niska. Intonacja wysoka może być długa, czyli przebiegać aż do dolnych rejestrów wypowiedzi, może być również krótka, czyli zatrzymać się w środku rejestru.
thumb|left Oto melodia wypowiedzi Yes i różne jej znaczenia w zależności od rodzaju melodii intonacyjnej: najbardziej naturalny, zwykłe stwierdzenie faktu bez emocji wygłaszany z zaangażowaniem emocjonalnym, wyraża zdziwienie, zaskoczenie, irytację rutynowe, niezaangażowane zależy od wyrazu twarzy przy wypowiadaniu, jeśli twarz jest pogodna, wyraża współczucie i sympatię, jeśli wyraz twarzy jest ponury, brzmi złowieszczo wyraża szok i niedowierzanie zakłopotanie, lekkie zażenowanie tym, co właśnie zostało powiedziane znudzenie, ironia, sarkazm niepewność, zwątpienie silne zaangażowanie emocjonalne, w zależności od wyrazu twarzy może być to zachwyt, wyzwanie, samozadowolenie
Intonacja opadająca Intonacja opadająca wysoka (high fall) wskazuje na zakończenie: mówiący dostarczył wiadomość i nie ma nic więcej do dodania. Nic innego nie kryje się za tym komunikatem, mówiący nie ma zamiaru kontynuować ani nie oczekuje na żadna odpowiedź. Intonacja opadająca jest charakterystyczna dla zdań oznajmujących, w odpowiedzi na pytania oraz w pytaniach szczegółowych (yes-no questions), gdyż jest ukryte w nich pewne założenie: When will the concert be held? zakłada, że koncert się odbędzie. Intonacja opadająca będzie użyta w poleceniach, jeśli mówiący przypuszcza, że słuchający wykona polecenie.
Kiedy intonacja dotyczy wyrazu jednosylabowego, melodia wypowiedzi opada gwałtownie a jej zmiana następuje w dźwięcznej części sylaby: Yes. No. Why? Kiedy wypowiedź składa się z kilku sylab, melodia sylaby akcentowanej opada wysoko, sylab następujących – nisko lub utrzymuje się na tym samym poziomie: Maybe. Yes sir. Certainly.
Sylaby przed zgłoską akcentowaną wydają się być na niższym poziomie niż sylaba akcentowana, aczkolwiek nie są. Where are you going? How much is it? center|thumb
Intonacja opadająca niska (low fall) wyraża „prawie zakończenie”. Melodia ta różni się od intonacji opadającej wysokiej tym, że sugeruje ciąg dalszy. I tak słowo certainly wypowiedziane z wysokim opadaniem wskazuje brak zainteresowania ze strony mówiącego, wypowiedziane z intonacją opadającą niską daje wrażenie zniecierpliwienia lub brak troski.
Budowa frazy z intonacją opadającą Opadanie (falling glide) może rozpoczynać się w najwyższej pozycji melodii zdania i spadać aż do najniższego, jest to intonacja wysoka opadająca (high fall), może również rozpoczynać się w środku melodii i opadać do najniższej pozycji (low fall). Jeśli przed akcentem głównym znajdują się samogłoski, intonacja wysoka opadająca będzie wymagała podwyższenia tonu, a niska opadająca – jego obniżenia. Opadanie jest najlepiej słyszalne, jeśli samogłoska jest długa, jądrem jest dyftong, lub po samogłosce następuje dźwięczna spółgłoska, np. /m/, /n/, /l/, /z/: center|thumb
Kiedy spadek tonu występuje w sylabie zawierającej krótką samogłoskę, po której następuje spółgłoska bezdźwięczna, spadek jest tak gwałtowny, że nie jest łatwo rozróżnialny i może być postrzegany jako obniżenie melodii: center|thumb
Jeśli po jądrze następują samogłoski, tzw. ogon, spadek może być zwykłym kontrastem między wysokim tonem jądra a resztą samogłosek z niską melodią: center|thumb
Intonacja wznosząca intonacja wznosząca wysoka jest przeciwieństwem intonacji opadającej wysokiej. Sugeruje, że przekaz jest niepospolity, nawet absurdalny albo zaprzecza temu, co zostało, powiedziane poprzednio. Używana jest w prośbie o powtórzenie tego, co zostało już powiedziane, ponadto jest powszechna w pytaniach o rozstrzygnięcie (yes-no questions). Takie pytanie niczego nie zakłada: Will there be a concert? nie sugeruje żadnego definitywnego rozwiązania.
Jeśli akcentowana sylaba nie jest pierwszą, podniesienie tonu zaczyna się od poziomu ostatniej nieakcentowanej sylaby. Wszystkie pozostałe sylaby kontynuują proces wznoszenia się: center|thumb