Fabuła Osią powieści jest wakacyjna wycieczka warszawskich 4-klasistów z gimnazjum (o nazwiskach Ilski, Dębski, Zielnicki i Motylski), którzy pieszo, przez parę tygodni, zwiedzają Wilanów, Czersk, Puławy, Kazimierz Dolny, Janowiec, Zwoleń, Czarnolas, Iłżę, góry Świętokrzyskie, Chęciny, Kielce, Olkusz i na końcu Ojców, oglądając zabytki, zbierając „okazy przyrodnicze”, i przeżywając rożne przygody (jedna osoba wpada do lochu, bohaterowie są oskarżeni o kradzież, a ich samych okradają cyganie). Młodzi wyruszyli w podróż bez zgody rodziców, jednak dwójka ojców śledziła ich i potajemnie pomagała w kłopotach.
Analiza Powieść jest zaliczana do powieści krajoznawczych. Według Zofii Budrewicz nowatorstwo krajoznawczych utworów Umińskiego polegało na przedstawieniu podróży po ziemiach polskich jako fascynującej przygody. Od Warszawy do Ojcowa została szczególnie wysoko oceniona przez współczesną krytykę za odejście od naśladowania zagranicznych wzorców i wprowadzenie rodzimej tematyki do beletrystyki podróżniczej.