Podstawa prawna Dyrektywa 2003/109/WE została przyjęta jako część tworzonej na poziomie Unii wspólnej polityki dotyczącej legalnej migracji obywateli państw trzecich. Reguluje ona warunki przyznawania i utraty statusu rezydenta długoterminowego, zakres równego traktowania z obywatelami państwa zamieszkania oraz warunki pobytu rezydenta w innych uczestniczących państwach członkowskich.
W 2011 r. dyrektywa 2011/51/UE rozszerzyła zakres systemu na osoby korzystające z ochrony międzynarodowej. Przepisy zostały następnie zmienione w związku z reformą unijnego systemu azylowego, między innymi rozporządzeniem (UE) 2024/1347. Aktualny tekst skonsolidowany dyrektywy uwzględniający te zmiany obowiązuje od 12 czerwca 2026 r.
Status rezydenta długoterminowego ma charakter odrębny od dokumentu pobytowego, który go potwierdza. Sam status ma zasadniczo charakter stały, natomiast wydawany rezydentowi dokument pobytowy ma określony okres ważności i podlega odnowieniu.