Treści nieświadome, mimo że wyparte, pozostają dynamiczne i dążą do powrotu do świadomości. Ich zniekształcone przejawy to według Freuda m.in. marzenia senne, czynności pomyłkowe (przejęzyczenia, gubienie przedmiotów) oraz objawy nerwicowe. System nieświadomości rządzi się własnymi prawami, określanymi jako proces pierwotny: charakteryzuje go brak logiki i sprzeczności, nie podlega kategorii czasu (treści z dzieciństwa są tak samo aktualne jak te z wczoraj), nie odnosi się do rzeczywistości zewnętrznej, jego energia swobodnie przemieszcza się z jednego wyobrażenia na drugie (mechanizmy kondensacji i przemieszczenia)Laplanche, Jean; Pontalis, Jean-Bertrand. Słownik psychoanalizy. Warszawa: W.A.B., 1996, s. 250–253..
Druga topika: model strukturalny W pracy Ja i to (1923) Freud uzupełnił model topograficzny o nową teorię, opisującą psychikę jako strukturę złożoną z trzech instancji: id, ego i superego. mały|Metafora góry lodowej ilustrująca aparat psychiczny Freuda. Widoczna część symbolizuje świadomość, a ukryta pod wodą nieświadomość, w której znajduje się id oraz nieświadome części ego i superego.