Istota tych operacji tkwi w tym, że generują one pełną grupę liniową macierzy odwracalnych.
Każdą macierz można przekształcić do postaci schodkowej mnożąc ją przez iloczyn macierzy elementarnych (tzn. za pomocą pierwszych dwóch operacji elementarnych) oraz do postaci schodkowej zredukowanej mnożąc ją przez iloczyn macierzy elementarnych (tzn. za pomocą wszystkich operacji elementarnych) – mnożenie macierzy odpowiada przyłożeniu i składaniu operacji. Spostrzeżenia te wykorzystuje się w metodzie eliminacji Gaussa i jej rozwinięciu – metodzie eliminacji Gaussa-Jordana.
Ponieważ rzędy wierszowy i kolumnowy są sobie równe, to w ogólności operacje elementarne zachowują rząd macierzy – jego wyznaczenie polega częstokroć na sprowadzeniu macierzy do dogodnej postaci (zwykle schodkowej bądź schodkowej zredukowanej), z której odczytanie rzędu nie nastręcza trudności.
W przypadku macierzy kwadratowych operacje elementarne na macierzy można wykorzystać do przyspieszenia obliczania wyznaczników (poprzez wygenerowanie dużej liczby zer w rozwinięciu Laplace’a).