Kiedy 1 września 1939 III Rzesza zaatakowała Polskę, komuniści przebywający w więzieniach nie znając nowej linii politycznej Związku Radzieckiego opowiedzieli się przeciwko nazizmowi i w obronie niepodległości Polski. Żądali umożliwienia walki przeciwko Niemcom, deklarowali wsparcie dla wysiłku wojennego poprzez pracę. W wojennym zamieszaniu wypuszczano ich z więzień, po czym (w zdecydowanej większości) po agresji ZSRR na Polskę przedostawali się na tereny okupowane przez ZSRR i przyjmując obywatelstwo sowieckie pracowali w administracji okupanta.
Okres 1939–1942 W końcu 1939 r. i w pierwszych miesiącach 1940 r. powstawały w okupowanym kraju różne ugrupowania i organizacje antyfaszystowskie kierowane przez komunistów. W Warszawie wznowiła działalność jednolitofrontowa Organizacja Młodzieży Socjalistycznej „Spartakus”, założona w 1935 r. Czołowi jej działacze głosili hasło walki zbrojnej z okupantem.