O trencauesos VIDALLER TRICAS, Rafel: Libro de As Matas y Os Animals; Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals, Edicions Val d'Onsera, Zaragoza 2004. . u crebantauesos ( (L., 1758)), tamién conoixito como voleta roya por a suya caracteristica color, ye una especie d'au carnucera falconiforme d'a familia Accipitridae. Atras denominación pareixidas son crebauesos u cruixiuesosCon a variant cluixiuesos., cascauesos, devantauesos y espernaueso.

Ye un vueitre notablement diferent d'atras aus carnuceras. Recibe o suyo nombre por o suyo costumbre de remontar uesos y closcaranas enta grans altarias ta soltar-los y crebar-los contra la penya ta poder-se-ne minchar o miollo.

Descripción Os animals adultos arriban a 95 u 100 cm de lonchitut total, o que as fa tornar una d'as aus volanderas mas grans d'Europa. L'amplaria d'alas gosa estar de 275–308 cm, superior a la d'a resta de vueitres y d'alicas.

En o volido, son de buen distinguir por a mida en chunto con a forma d'a coda, con as plumas que i rematan en punta, que fa que l'apéndiz tienga una caracteristica forma de rombo. Os adultos, ademés, tienen as plumas d'a cabeza, o papo y a tripa de color blanquinyosa, amarellisca u narancha, que os fa de reconoixer con facilidat.

Distribución Habita preferencialment en zonas d'alta montanya, en o Viello Mundo, con poblacions en tres continents: Africa, Asia y Europa, d'entre as que as europeas son as que se troba en pior estato de conservación.

Ye una especie amenazata en amplas zonas d'a suya distribución, y en o continent europeu ye un animal en grau periglo d'extinción que ha disapareixito de bellas zonas a on que dinantes yera abundant. En l'actualidat se'n puede veyer en os Pireneus, en Cinco Villas, Picos d'Europa (reintroducito), norte d'Africa, a Val d'o Gran Rift, Sudafrica, Grecia y dende Anatolia dica os monts Tian Shan y l'Himalaya.

Filiación O trencauesos ye miembro d'un linache deseparau de a familia Accipitridae de muit antigos. En l'actualidat, as dos solas especies vivas d'ixa rama son ista y l'alica blanca (Neophron pernopterus), que no guardan mas relación evolutiva con a resta de vueitre que con os falcons y os esparvers.

Zoonimia En o dominio lingüistico d'a luenga aragonesa a especie recibe diferents nombres u zoonimos, toz ellos fendo referencia a l'afición d'istes animals por os uesos, pos incluyen o lema «uesos» en a forma, acompanyada de verbos sinonimos como crebar, trencar, cruixir/cluixir/cluchir u romper. A forma mas distribuida en aragonés centro-oriental ye trencauesos, documentada en Benás, Aguilar, a Mula, Chistau, Tella y Panticosa, y se reconoix como antiga en belatros como Puértolas y a Buerda. Se pronuncia con protesi velar.

Atras formas con menor extensión y tamién pronunciadas con protesi velar son: rompeuesos, documentau en Alquezra y en Biarche, en o norte d'o Semontano de Balbastro, y en as Bellostas, en o sud de Sobrarbe; cluchiuesos u cluixiuesos (con pronuncia /klutʃi'gwesos/), emplegadas en o Semontano de Balbastro (Salas Altas, Radiquero Vocabulario de animales y plantas del Somontano de Barbastro en www.Radiquero.com; Consultau o 12 de chulio de 2011.) y o Viello Sobrarbe, TOMÁS ARIAS, Chabier. El aragonés de Biello Sobrarbe. Instituto de Estudios Altoaragoneses. Uesca, 1999. a on que se troba a pronuncia castellanizada /kluxi'gwesos/ , d'alcuerdo con Vidaller; crebantauesos y as variants levantauesos / devantauesos se fan servir en a Val d'Echo; crebauesos se documenta en Benás y cascauesos ye tamién emplegada en o Viello Sobrarbe. Finalment, a forma espernauesos (que viene, posiblement, de o verbo espernar/esperniar: cayer por un cillo, que s'emplega en Sobrarbe) se fa servir (en chunto con trencauesos) en tellán, chistabín, y tamién en a Buerda;

Imáchens

Notas

Referencias

Vinclos externos

Categoría:Aves carnuceras Barbatus Categoría:Aus d'Aragón Categoría:Fauna d'Afganistán Categoría:Fauna d'Andorra Categoría:Fauna d'Arabia Saudita Categoría:Fauna d'Azerbaichán Categoría:Fauna de Bután Categoría:Fauna de Cazaquistán Categoría:Fauna de China Categoría:Fauna d'Echipto Categoría:Fauna d'Espanya Categoría:Fauna d'Etiopia Categoría:Fauna de Francia Categoría:Fauna de Grecia Categoría:Fauna d'a India Categoría:Fauna d'Irán Categoría:Fauna de Kenya Categoría:Fauna de Kirguizistán Categoría:Fauna de Marruecos Categoría:Fauna de Mongolia Categoría:Fauna de Nepal Categoría:Fauna de Pakistán Categoría:Fauna de Somalia Categoría:Fauna de Sudafrica Categoría:Fauna d'Eswatini Categoría:Fauna de Tachiquistán Categoría:Fauna de Tanzania Categoría:Fauna de Turkmenistán Categoría:Fauna de Turquía Categoría:Fauna d'Uganda Categoría:Fauna d'Uzbekistán Categoría:Fauna de Yemen Categoría:Fauna d'os Pireneus