Almudévar ye una villa y municipio aragonés d'a provincia de Uesca, en a comarca d'a Plana de Uesca. Fa parte d'o partiu chudicial de Uesca.
A suya población ye de habitants en una superficie de 201,19 km² y una densidat de población de hab/km².
Cheografía A villa d'Almudévar se troba situada a 456 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 18 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia, y de 52 km d'a ciudat de Zaragoza, a capital d'Aragón, en a zona conoixida como A Violada.
D'o suyo termin municipal fan parte os lugars d'Artasona, Val Salada, Mascariello, Sant Chorche. Toz istos son lugars de colonización, d'a decada de 1950. Fuoron remataus en 1957.
Clima A suya temperatura anyal ye 12.97 °C, con una temperatura meya en chinero de 4.65 °C y en chulio de 22.45 °C. "Valores normales de precipitación y temperatura de la red climatológica (1961-1990). Serie monografías. Año 2000" (Instituto Nacional de Meteorología) en a pachina web de l'Instituto Aragonés de Estadística (IAEST).
Historia O primer asentamiento humano d'ista zona se dio ya en a Prehistoria, ya que s'han trobau restas de construccions neoliticas en dos salients d'o terreno situaus en a marguin dreita d'o comencipio d'o barranco de Villanueva (a o norte d'o termin) y tamién restas entre iste barranco y a cabanyera que s'endreza enta o Somport. As construccions situatas mas a o sud son de planta rectangular, mientres que as d'o salient norte son de planta circular.
Tamién trobamos restas de construccions prerromanas en a tuca de Torre Lierta, un a d'as mayors alturas d'o termin, en a muga oriental d'iste asinas como fornos de ceramica en a pedrera de Lupinyén y en as pedreras de Uesca. S'han trobato igualment útils de piedra pulimentada, pero podría tractar-se de restas de poblacions de paso.
O nucleyo urbán actual ye l'hereu d'a mansión romana de Bortina, situada en a Vía Lata que uniba Zaragoza con Leida, pasando por Uesca. Seguntes Pedro Carrillo Bortina se trobaba en a milla CCCXII d'a debandita vía y a XXXIIII millas de Zaragoza, ye decir, o puesto exacto d'Almudévar.
O nombre de Bortina, Burtinae u Bostina ye d'orichen ibero u bascón. "Bost" en basco significa cinco, "bustin" archila, "bort" puerto y "buru" tuca. Ye muit posible que o poblato existent en o puesto de l'actual Almudévar hese perteneixito a os bascos que encara en epoca d'Augusto extendeban o suyo territorio dica Segia (Exeya d'os Caballers).
En cualsiquier caso, o chicot conchunto de tozals que dominan a plana circumdant poseyeba una gran importancia estratechica en l'antiguidat y ye un buen asentamiento ta os distintos nuclios humans a lo largo d'a historia.
Romanos D'a presencia romana en a comarca quedan cualques toponimos como Valdeldema (corrupción de "Vallis vendimiae"), Forniellos, Avariés, Valsalada....
Ye tradición popular que a primitiva localización d'a población se trobaba en o parache denominau Almudévar u Viello, y chustament iste ye o puesto an se troba a fuent de tres canyos, o que puede significar que os propios hispanorromanos cambeasen o suyo puesto d'emplazamiento segurament buscando mayor seguranza y construirían as suyas casas arredol d'a torre amurallada de l'actual castiello.
En ista epoca romana, Almudévar habió de tener una gran prosperidat por estar una comarca triguera y vinicola con buenas comunicacions entre Osca y Caesaraugusta que demandaban a suya producción. Por l'abundant numero de casas de campo romanas trobadas por os arqueologos en ista zona a propiedat d'a tierra debió estar prencipalment de caracter latifundista.
Visigodos En o sieglo V procedents d'o sud de Francia s'asientan en istas zonas y a Vía Lata adquiere por ixas envueltas encara una mayor importancia. O toponimo Villanueva indica l'asentamiento d'un noble visigodo en iste termin. En iste parache se trobó una piedra arenisca, de forma circular, con dos caras talladas a bisel, con relieve plan que podese haber feito parte d'una estela funeraria visigoda.
Epoca medieval A dominación musulmana va dende o 714 dica o 1118 y ye alavez cuan prene o nombre d'Almudévar, toponimo que significa o "redondo" y fa referencia segurament a la forma ovalada d'o puesto an s'asienta, o castiello, y que hue se le diz corona. Se mantenió en istas envueltas a estructura latifundista d'epocas anteriors. A población islamica yera mayoritariament muladí (descendent d'hispanorromanos), y mozarabe, asinas ye como s'explica a pervivencia de toponimos como Valdeldema (Vallis vendimiae), Fornillos, asinas como o cautivo d'a vida en ista epoca.
Habió d'estar una población musulmana de bella importancia, pues bosaba chunto a once villas mas, bels dreitos a Sancho Remíriz, con os que iste dotó a o castiello d'Ayerbe. A cronica de Sant Chuan d'a Penya, diz que Pero I dimpués de conquerir Uesca, salió en persecución d'os musulmans dica Almudévar. Ye posible que se conquerió dimpués de 1096, encara que habió de tornar a mans musulmanas en 1112 seguntes Mª Dolores Culliré, estando a suya conquiesta definitiva en 1118, tal como afirma Zurita. En mayo de 1170 le estió concedida a suya carta puebla por Alifonso II, por a que, amás de fixar os termins, os vecins recibioron o castiello y o tozal an s'asienta ta que construisen astí a ilesia, abadía y casas. Ta par d'alavez fue convertida en villa. O castiello cal veyer-lo en aquella epoca como un amplio recinto que abarca tot o perimetro actual d'a corona y teneba dentro cualques edificacions musulmanas. O proceso de población, de conversión d'Almudévar en villa se remató en 1184, con unatro privilechio, confirmando l'anterior, d'o mesmo rei Alfonso II. Y alavez estió tan exitoso o proceso de repoblación, que no i habió prou espacio en o castiello ta acullir a la villa d'Almudévar, y asinas naixió o que en os documentos medievals se diz Villanova d'Almudévar. Les ne concedió o fuero de Zaragoza, quedando exentos de bels impuestos y podeban celebrar un mercau semanal. En os documentos d'o sieglo XII amaneixe como villa de realengo rechida por tenients nombraus por o rei. A importancia d'Almudévar veniba d'a suya situación en o camín que uniba Zaragoza y Uesca. En 1364 estió o escenario trigau ta a entrevista entre Carlos II de Navarra y Henrique de Trastamara con a reina d'Aragón, ta tractar sobre o destronamiento de Pero I de Castiella. A villa d'Almudévar tenió voto en corz.
D'ista forma, o casco urbano se'n fue desplazando d'o tozal enta a ladera, ta trazar contino a carrera Mayor, que configura o barrio d'estructura mas pinturesca y mas irregular. Dende astí s'extendilló o barrio baixo en busca d'a plana.
Dende muit temprano a Ilesia disposó de cuantos edificios en a villa y en o suyo termin municipal: a ilesia d'a Beata Virchen María (d'a Corona), como parroquia, a ilesia de Sant Miguel, actualment parroquia d'a cual encara veyemos una portalada romanica y a ermita de Santo Domingo, que os suyos restas amuestran tamién a suya factura romanica. En 1560 existiban en Almudévar dos ilesias hue totalment desapareixidas: a ilesia d'a Madalena y a de Sant Martín (u Sant Vicent) que ya serían construidas en a Edat Meya, asinas como o convento d'Avariés (Abares), desapareixiu en o sieglo XIV a consecuencia d'a peste negra, y l'almunia de Pallarolo.
Por lo que fa a la población, o primer dato conoixiu ye de 1184, un documento an se charra de 300 pobladors que equivaldrían a 1200 u 1500 habitants.
En ista epoca, a base fundamental d'a economía yera l'agricultura, basada en os cerials y en a vid, ista se concentraba fundamentalment en o parache dito Valdeldema (Vallis vendimiae). Iste paisache agrario medieval se completaba con cualques huertos regaus por meyo de pozos. As selvas de pins, totalment desapareixidas, y carrasco de conchunta con yermos y pastos proporcionaban lenya, fusta, pasto y caza. A ganadería tenió una importancia destacada tamién.
A industria artesanal se basaba en aquels oficios auxiliars de l'agricultura, como a industria d'o teixiu, tamién se charra de cuantos fornos de pan y un molín d'aire. En a villa tamién i heba establimientos de venda fixos propiedat d'o concello como a carnicería u a botiga.
O segundo tercio d'o sieglo XIV ye marcau por una serie de malautías que producioron hambrunas y como consecuencia se produció una crisi demografica. Será ya en o sieglo XV cuan se produce una recuperación poblacional y economica. Ye agora cuan tamién se produce un renaiximiento artistico d'a villa.
En o sieglo XV o centro d'a vida social yera a corona y o suyo castiello. Astí yeran a ilesia prencipal y o gubierno municipal.
Edat moderna O sieglo XVI suposa una etapa de freno en a economía d'Almudévar y en a suya población, que se recuperará considerablement en o sieglo siguient. L'augmento de población leva con él a expansión agricola que se manifiesta en a compra d'os terrenos de cautivo que poseyeban os monches cistercienses d'Avariés. En o sieglo XVII se producen roturacions en as zonas de pastos ta augmentar l'aria de cautivo, pero en 1745, a causa d'a escasez de vin, se permite plantar vinyals. Este proceso de roturación d'o sieglo XVIII produce un cambio en a estructura d'a propiedat privada, por un costau augmentando a grandaria d'a propiedat privada y por unatro costau s'introduce o sistema de suertes, que yeran chicotas parcelas que o concello entregaba a particulars ta que plantasen en ellas vinyals.
En o 1765, l'agricultor acomodau d'a villa disposaba de casa, bodega, huerto, yera con pajar, hortal y demba, una viña, bel corral ta bestiar, un numero variable de campos ta cereal y un chicot numero d'animals de tiro.
En a Edat Moderna cambeará considerablement l'aspecto d'a villa, amaneixen nuevos edificios tanto publicos como relichiosos u particulars. En o sieglo XVII prencipia a construir-se a casa d'a villa, ye en iste inte cuan o castiello pierde todas as suyas funcions politico-administrativas ya que dica agora heba estau utilizau por o concello ta las suyas reunions ordinarias, como fichero documental, garchola, etc. Ye tamién en iste inte cuan s'espalda a nave central d'a ilesia d'a Corona y se prene a decisión d'enamplar a de Sant Miguel, muito mas centrica ta utilizar-la como parroquia.
O sieglo XIX ye marcau prencipalment por l'aparición de grans propiedaz que se forman dimpués d'a desamortización d'as tierras comunals. Por lo que fa a la industria, en o sieglo XIX, Almudévar pierde o molín d'aire, pero conserva dos fornos de pan propiedat d'o concello. Madoz da a noticia d'una fabrica de curtidos que encara funcionaba en o 1850, de telars de lienzo y teixius de lana y un matadero. En 1832, una fabrica de salitres y una de teixius, toz dos chunto a la fuent de tres canyos. Dende o sieglo XVIII existiba un inchenio ta fabricar cera.
En Almudévar se celebraba una important feria de bestiar, sobretodo mular y caballar, os días 12, 13 y 14 de mayo, que mantenió a suya importancia dica os anyos 1950 y que desapareixió a causa d'a mecanización d'o campo. Afortunadament ista feria se recuperó fa uns anyos.
En primerías d'o sieglo XIX se cambió a fiesta patronal d'o día 15 d'agosto a o 8 de setiembre.
A población d'Almudévar creixió sin interrupción dica o inicio d'a Guerra Civil, en a que ista villa perdió 1061 habitants, un 25% d'a población. Dende alavez ixe descenso ha estau progresivo y contina hue lo día debiu mas que mas a un creiximiento vechetativo negativo.
Respective a la ganadería d'iste sieglo o prencipal cambio ha estau a construcción d'a canal de riegos d'os Monegros que se remató en 1929 encara que dica 1941 no se fació a devantadera l'acueducto a Tardienta. Pero os intentos por amillorar l'agricultura local continoron en 1914 y se creyó un vivero t'aduyar y afavorir a replantación d'os vinyals arruinaus por a filoxera d'os primers anyos d'o sieglo, que se plantó en Chinflorin. Pero a vid, a partir d'os anyos 50, ha experimentau un fuerte retacule, lo mesmo que l'almendrera y a olivera en favor d'o cautivo de cerial.